سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 209

باشد واقعا.

بیع یک امر اعتباری است و با انشاء البیع تحقق پیدا می کند. در باب زوجیت هم مسأله این طور است. زوجیت یک واقعیتی نیست، این طور نیست که زن و شوهر عبد از آن که صیغۀ نکاح و عقد ازدواج بین اینها واقع می شود، یک تغییر ماهوی و حقیقی برای اینها پیدا می شود، فقط یک مسألۀ اعتباری است، اعتباری که هم عقلا قائلند و هم شارع قائل است، و در بعضی از موارد هم بین عقلا و شارع اختلاف وجود دارد.

اگر معنای امر، طلب انشایی شد، وجوب و استحباب هم دو قسم از طلب انشایی هستند، نه دو قسم از طلب حقیقی. اگر دو قسم از طلب انشایی شدند، نتیجه این می شود که وجوب و استحباب «امران اعتباریان»، اگر دو امر اعتباری شدند، این کبرایی که مرحوم آقای بروجردی(ره) ذکر فرمودند که تمایز بین دو امر اعتباری نمی تواند به شدت و ضعف باشد، بلکه شدت و ضعف و تشکیک در رابطۀ با امور واقعی و امور حقیقی است که به این صورت، اشکال ایشان بر مرحوم آخوند(ره) پیاده می شود.

پس در حقیقت بیان ایشان یک صغری دار دو یک کبری، صغری اینکه وجوب و استحباب «امران اعتباریان لانهما قسمان من الطلب الانشائی لا قسمان من الطلب الحقیقی» پس وجوب و استحباب دو امر اعتباری هستند. کبرایش هم اینکه دو امر اعتباری تفاوتشان به شدت و ضعف و نقص و کمال نمی تواند باشد.

تشکیک در امور اعتباری

قبل از آنکه به نظر مرحوم آقای بروجردی(ره) در فرق بین وجوب و استحباب برسیم و نظر ایشان را عرض کنیم، اینجا ببینیم آیا این اشکالی که ایشان بر مرحوم آخوند(ره) کردند درست است ما اگر در صغرای کلام ایشان تردید نداشته باشیم که وجوب و استحباب دو واقعیت نیست، دو امر اعتباری است، و«قسمان من الطلب الانشایی»، این قابل انکار نیست. امّا کبرای مسأله که امور اعتباریه قابلیت تشکیک ندارد، به نظر ما یک برهان تامی بر این معنا اقامه نشده است. ما وقتی که امور اعتباریه را بررسی می کنیم می بینیم در امور اعتباریه هم تشکیک وجود دارد. هیچ تردیدی نیست در اینکه بیع یکی از امور اعتباریه است امّا همین امر اعتباری، مواردش مختلف است، یک وقت یک بیع بین مالک واقعی خانه و مالک واقعی ثمن بدون اینکه مسألۀ فضولیت مطرح باشد واقع می شود، عقلا و شارع در اینجا مسألۀ بیع را اعتبار کردند، مسأله تملیک و تملک و نقل و انتقال را اعتبار کردند، این جای بحث نیست. اما در بیع فضولی، آنهایی که قائلند بیع فضولی من اصله باطل