سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 214

صیغۀ افعل انتزاع وجوب نمی شود. ما در این جهت اصلا بحث نداریم، بحث ما در مقام اثبات نیست، بحث ما این نیست که کجا وجوب تحقق دارد، و کجا وجوب تحقق ندارد. محل بحث ما مقام ثبوت است، همان طوری که در سایر تمایزها ما در مقام ثبوت بحث داریم، وقتی که تمایز بین انسان و بقر را ملاحظه می کنیم، می خواهیم بین این دو تا مقایسه کنیم، و ببینیم«ما المائز بین الانسان و البقر؟»، می بینیم که تمایزشان در رابطه با فصل است، فصل ممیز انسان مثلا ناطق است، و فصل ممیز بقر یک شی ء دیگر امّا اینکه کجا انسان تحقق دارد، کجا بقر تحقق دارد، چه موجودی به حسب خارج انسان است و چه موجودی به حسب خارج بقر است؟ اینها در مسألۀ تمایز بین انسان و بقر مطرح نیست. تمایز بین انسان و بقر در رابطۀ با ماهیت این دو است. ماهیه الانسان فصلی دار دو ماهیه البقر فصل دیگری دارد، و این دو فصل جدای از هم هستند.

در مس. له تمایز بین وجوب و استحباب هم همین طور است، درست است که این دو اعتباری هستند، امّا وقتی که این دو امر اعتباری را می خواهیم تمایزشان را بررسی کنیم، چه کار داریم که منشاء تحقق این امر عتباری چیست، منشاء انتزاع آن امر اعتباری چیست؟ مثل اینکه از شما بپرسند که مسألۀ بیع و مسألۀ اجاره که دو امر اعتباری هستند، فرق بین این دو امر اعتباری را شما بیان کنید، و شما فرق این دو را بیان می کنید، امّا دیگر کاری به این ندارید که آیا بیع به واسطۀ«بعت» انتزاع می شود و اعتبار می شود یا نه؟ ما در مقام اثبات بحثی نداریم که کجا بیع محقق است و کجا بیع محقق نیست؟ بحث ما این است که«البیع عباره عن امر اعتباری و الاجاره امر اعتباری آخر»، می خواهیم فرق بین این دو امر اعتباری را ملاحظه کنیم. و اگر بهتر تعبیر کنیم - ولو اینکه این تعبیر، تعبیر فلسفی صحیحی نیست، امّا در تعبیرات به کار می رود - ما در فرق بین بیع و اجاره می خواهیم ببینیم این دو ماهیت چه فرق دارد؟ ماهیه البیع با ماهیه الاجاره چه فرقی بینشان وجود دارد؟ در بحث تمایز بین وجوب و استحباب هم مسأله این است که ماهیه الوجوب و ماهیه الاستحباب چه فرقی دارند. امّا اینکه شما بفرمایید: وجوب انتزاع می شود از«افعل» با مقارن خاص، و استحباب انتزاع می شود از افعل با مقارن خاص خودش، این ربطی به محل بحث ندارد، نزاع ما در مقام ثبوت است، و شما از کلامتان مقام اثبات استفاده می شود.

تمایز بین وجوب و استحباب

یک اشکال دیگر به ایشان این است که آیا وجوب و استحباب در تمام ذات با هم مشترک هستند؟ در امور اعتباریه که جنس و فصل اصطلاحی وجود ندارد، لکن شبیه جنس و فصل وجود دارد. آیا شما می خواهید بفرمایید: وجوب و استحباب در تمام ذات، یعنی در جنس و فصل مشترکند