سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 217

مطرح شد، در نور کامل هم کمال به عنوان حدّ مطرح است، و همان طوری که آن روز عرض کردیم اگر شما تقسیم می کنید نور را به«الکامل و الناقص»، معنا ندارد که یکی از این دو قسم عین مقسم باشد. «من دون زیاده». هرجایی که مسأله تقسیم مطرح شد، هر قسمی همان مقسم است با یک اضافه، ولو اینکه آن اضافه هم داخل در ذاتش است. ما به الامتیاز هم عین ما به الاشتراک است. امّا وقتی که شما وجود را به وجود کامل و وجود ناقص تقسیم کردید نمی توانید بگویید: «الوجود الکامل عین الوجود من دون زیاده، امّا الوجود الناقص وجود مع زیاده». همان طوری که کمال در وجود کامل«ما با الامتیاز عین ما به الاشتراک» است، نقص هم در وجود ناقص همین حالت را دارد، و الاّ تقسیم کردن شما به«الوجود، امّا کامل و امّا ناقص» معنا ندارد.

پس اینکه مرحوم محقق عراقی حرف مرحوم آخوند را پذیرفتند، و تفاوت بین وجوب و استحباب را به شدت و ضعف قائل شدند، اینها همه درست است. امّا آن استفاده ای که از راه اطلاق و مقدمات حکمت می خواستند بکنند که وجوب عین همان طلب است«من دون زیاده»، امّا استحباب طلب«مع زیاده نقص» است، این حرف حرف صحیحی نیست، و لازمه کلام مرحوم آخوند این است که ما را از اطلاق نمی توانیم استفاده وجوب کنیم. یک برگشت هم به اصل قضیه داریم که با این حرف بحث ما به طور کلی در این رابطه تمام می شود.

دلالت امر بر وجوب به حکم عقل

برای دلالت امر بر وجوب، ادله ای ذکر شد. یک راه، تبادر بود که به نظر ما بهترین راهها همین تبادر است. مؤیّدانی مرحوم آخوند ذکر کردند، مثل آیه«فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ» که اینها مورد مناقشه بود. مرحوم محقق عراقی از راه اطلاق می خواستند مسألۀ وجوب را استفاده کنند، این هم به همان کیفیتی که گفتیم، مورد مناقشه بود. حالا یک راه دیگری غیر از همه این راههابر استفادۀ وجوب ذکر شده است که راه بعض الاعلام(ره) است، و آن این است که ما از راه حکم عقل وارد شویم، چطور عقل دلالت بر وجوب می کند؟ اگر مولی امری کرد، از راه حکم عقل ما وجوب را استفاده کنیم، به چه کیفیت؟ به این کیفیت که لازمۀ مولویت مولی و عبودیت عبد، و لزوم اطاعت مولی بر عبد، به حکم عقل این است که اگر مولی یک خواستی داشته باشد، یک مطلبی را از عبد بخواهد، یک چیزی را از عبد بخواهد، عبد حق نداشته باشد سرش را زیر بیندازد و به روی مبارک نیاورد. این خواست مولی جواب می خواهد. پاسخ دادن به خواست مولی به حکم عقل که این پاسخ را لازم می داند دلیل بر این است که خواست مولی دلالت بر وجود می کند، و الاّ اگر خواست مولی دلالت بر وجوب نکند، عقل به چه مناسبت این عبد را الزام می کند به اینکه در برابر خواست مولی