سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 228

به بایع پیدا می کند، و حتی در مسألۀ زوجیت که مقامش از بیع هم بالاتر است، زوجیت یک امر اعتباری به تمام معنا است. مجرد اجراء عقد نکاح نه واقعیت زوج را تغییر می دهد و نه واقعیت زوجه را تغییر می دهد، فقط یک امر اعتباری است که هم عقلا این امر اعتباری را ملاحظه کرده اند، و هم شارع در کثیری از موارد ملاحظه کرده است.

پس برای بیع و زوجیت یک واقعیت حقیقیه و یک افراد حقیقیه مثل انسان نمی توانیم تصور کنیم. از طرفی اسم این امر اعتباری را هم نمی توانیم وجود ذهنی بگذاریم، برای اینکه وجو ذهنی، یعنی«تصور البیع»، یعنی«ایجاد البیع فی الذهن»، و«ایجاد البیع فی الذهن، وجود ذهنی للبیع» مثل کسی که مفهوم زوجیت را تصور می کند، به مجردی که مفهوم زوجیت، تصور شد، این زوجیت وجوذ ذهنی پیدا می کند، لذا مسألۀ امر اعتباری را با وجود ذهنی هم نباید مخلوط کنیم. بیع و نکاح و امثال ذلک، امور اعتباریه ای هستند که نه واقعیتی دارند، و نه ارتباط به وجود ذهنی دارند. شهید می فرماید: این امر اعتباری، تحقق و وجودش، به سبب لفظ است، به سبب قول یا مشابه القول است، چون فرق نمی کند قول از باب مثال است. قولی از قائلی صادر شود و اراده به آن قول شده باشد.

اینکه این امر اعتباری به سبب این قول تحقق پیدا کند، و وعاء تحققش هم نفس الامر است که شامل تحقق خود امر اعتباری هم می شود. امر اعتباری متحقق است، این یک وعائی دارد غیر از وعاء واقع و غیر از وعاء ذهن، منتها امور اعتباریه در فلسفه بهره و نصیبی ندارند، به خاطر اینکه فلسفه دنبال یک واقع به معنای اعم است، لذا در مسألۀ وجود ذهنی هم آن طوری که در فلسفه ملاحظه شده، است، محل کلام است که اصلا وجود ذهنی هم یک حظی از واقعیت داشته باشد و بهره ای از حقیقت داشته باشد؟ آن هم محل تأمّل است، تا چه رسد به امر اعتباری که هرچه انسان با عینک دقیق ملاحظه کند، می بیند چیزی وجود ندارد، نه زید عوض شده، نه عمرو تغییر کرده، نه در کتاب مورد معامله، تحولی به وجود آمده است، و هکذا در باب زوجیت.

دایره وجود انشایی

آیا این وجود انشایی محدود به دایرۀ اعتباریات است، مثل حریّت، رقیّت، ملکیت، زوجیت، طلاق و امثال ذلک یا اینکه بعضی از مفاهیم هم داریم که آن مفهوم ضمن اینکه مصداق حقیقی و واقعی دارد، از وجود انشایی هم دارای بهره و نصیبی است؟ ظاهرا مطلب همین طور است. در امور اعتباریه واقعیت تصور نمی شود، امّا در بعضی از مفاهیمی که مصادیق واقعیه و حقیقیه دارند، وجود انشایی هم تصور می شود - همان طوری که قبلا اشاره کردم - انسان دارای وجود انشایی نیست، حیوان دارای وجود انشایی نیست، بلکه وجود انسان و حیوان، منحصرا عبارت از وجود حقیقی، یا