سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 24

در تعریف انسان بگویند: «ضاحک»، ضاحک به عنوان عرض خاص، ناطق به عنوان فصل.

بعد گفته اند: خود منطقیین این معنا را تجویز می کنند، در باب حد، لازم نیست که حد تام باشد و در باب رسم لازم نیست که رسم تام باشد، گاهی مسألۀ حد ناقص مطرح است، حد ناقص همان معرف انسان قرار می دهند، در حالی که ناطق فصل است و یک شیء بیشتر نیست، پس معلوم می شود که از راه یک شیء هم می شود به یک امر مجهولی انسان دست بیابد. همین طور در باب رسم گفته شده که رسم ناقص هم در مقام تعریف کفایت می کند، رسم ناقص - عبارت از این است که: در تعریف یک ماهیتی فقط عرض خاصش را ذکر کنند. در تعریف انسان فقط ضاحک را بیاورند به عنوان رسم ناقص، منطقیین این تعریف را تجویز کرده اند.

لازمۀ تجویز این معنا این می شود که ما می توانیم از راه ضاحک، پی به انسان ببریم و اگر از راه ضاحک پی به انسان بردیم دیگر«ترتیب امور معلومه» ضرورت ندارد، بلکه یک امر معلوم به نام ضاحک، انسان را راهنمایی به انسان می کند، یک امر معلوم به نام ناطق، انسان را راهنمایی به انسان می کند.

پس خلاصۀ اشکال«ان قلت» این است که چرا شما در تعریف فک«ترتیب امور معلومه» را لازم می دانید؟ امر و معلوم حداقلش دوتاست به لحاظ اینکه جمع منطقی است، در حالی که آن دو هم ضرورت ندارد، فصل به تنهایی و عرض خاص به تنهایی برای معرفی و پی بردن به یک شیء مجهول کفایت می کند. این اشکال را شارح مطالع به صورت ان قلت در رابطۀ با تعریف فکر بیان کرده است.

بعد خود ایشان جواب داده و گفته: نه! ضاحک را که شما به عنوان یک شیء معرّف انسان فرار می دهید، این ضاحک یک چیز نیست، دو چیز است. معنای«الانسان ضاحک»؛ یعنی«الانسان شیء له الضحک» عنوان شیء در معنای ضاحک دخالت دارد. و در معنای ناطق هم همین طور است. شما خیال می کنید که ناطق یک امر است، لکن ناطق دو امر است. معنای«الانسان ناطق؛ یعنی شیء له النطق» پس اینجا هم«ترتیب امور معلومه» تحقق دارد. ناطق یک شیء نیست. ناطق به معنای«شیء له النطق» است و ضاحک یک امر نیست، بلکه به معنای«شیء له الضحک» است، منتها شارح مطالع این طوری تعبیر می فرماید: درست است در بادی نظر و در نظر سطحی، شما ناطق را یک شیء می بینید، ضاحک را یک شیئی می بینید، اما با نظر دقی ضاحک دو چیز است، به معنای«شیء له الضحک» است و ناطق دو چیز است، به معنای«شیء له النطق» است. پس در حقیقت شارح مطالع در معنای ضاحک و ناطق که از عناوین اشتقاقه است و مشتق محل بحث ماست هم عنوان ناطق و هم