سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 25

عنوان ضاحک، ایشان این طوری تعبیر می کند.

اشکال مرحوم محقق شریف(ره) به شارح مطالع

مرحوم محقق شریف(ره) در حاشیه شرح مطالع، بیان شارح مطالع را مورد انتقاد قرار می دهد و می فرماید: این فرمایش ایشان در مورد ناطق و ضاحک که«شیئان، یعنی کل واحد منهما»، نه اینکه شیء واحد باشد، این حرف درست نیست، بعد یک برهانی اقامه کرده بر بطلان حرف شارح مطالع، برهانی که ایشان اقامه کرده عبارت از این است که کانّ خطاب به شارح مطالع می کند و می گوید: شما که پای شیء را در معنای ناطق و ضاحک باز می کنید و برای شیء جزئیت معنای مشتق را قائل می شوید، آیا مقصود شما از این شیء چیست؟ مقصود شما از این شیء، مفهوم و عنوان شیء است که یک عنوان کلی و یک مفهوم کلی است؟ آیا مفهوم شیء جزئیت دارد برای معنای مشتق و یا اینکه مصادیق شیء است؟ مصادیق شیء مثل انسان در همین مثال«الانسان ضاحک»، انسان مصداق شیء است. حیوان مصداق شی ء است. زید مصداق شی ء است. عمرو مصداق شیء است. آیا مصادیق شیء را در معنای مشتق برایش جزئیت قائلید یا مفهوم کل شیء و عنوان کلی شیء؟ می فرماید: هر کدام را شما قائل شوید یک تالی فاسدی دارد که نمی توانید ملتزم به آن تالی فاسد بشوید.

تالی فاسدش این است می فرماید: اگر شما در معنای مشتق، مفهوم شیء را برایش جزئیت قائل شوید و بگویید: «الانسان ناطق» معنایش«الانسان شیء له النطق» است، مثل اینکه خود مفهوم شیء را مستقلا بیاورید در معنای«الانسان ناطق، یعنی الانسان شیء له النطق» اگر این را بگویید: ایشان می فرماید که ناطق خارجا می دانیم که فصل انسان است، معنای فصل این است که جزء قوام ماهیت انسان است. فصل مقوم ماهیت انسان و انسان یک معنای جوهری است. ناطق به عنوان فصل این معنا قرار گرفته است؛ یعنی مقوّم ذات و مقوم جوهر.

اگر بنا شود که در معنای ناطق، شیء دخالت داشته باشد، شیء چیست؟ ما بفهمیم که این مفهوم شیء آیا جوهر است یا مفهوم شیء به صورت یک عرض عام حمل بر همه چیزها می شود؟ در واجب شما می گویید: شیء، در ممکن شما می گویید: شیء، حتی در ممتنع وقتی که شریک الباری را شما موضوع قرار بدهید، عنوان شیء را بر شریک الباری هم می شود اطلاق کرد. اگر یک چیزی دیدیم که هم بر واجب الوجود و هم بر ممکن الوجود صادق است، هم بر متنع الوجود صادق است، می فهمیم که این دیگر عنوانی ذاتی و عنوان جوهری ندارد. و از طرف دیگر می بینیم عنوان شیء بر تمامی مقولات صدق می کند، با اینکه مقولات امور متباینه هستند و امکان اجتماع بین مقولات تحقق ندارد، در عین حا«کل مقوله فهو شیء» از اینجا می فهمیم که عنوان شیئیت به ذات و ذاتیات