سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 251

حادثی است، زید دیروز خلق نشده بود، امرزو خلق شده است، این خلقت مربوط به مقام فعل و به عنوان صفت فعل مطرح است، لذا اوصاف فعلیه خداوند اتصاف به قدمت ندارد، اینها حادثند، البته اینجایک بحث فلسفی خیلی مهمی وجود دارد که ارتباط حادث به قدیم به چه کیفیت است، این یک بحث بسیار دقیق فلسفی است که در جای خودش مطرح است.

بعد از آن که این دو نوع صفت برای خداوند روشن شد، اینجا بین اشاعره و معتزله بعد از آنکه هردو اتفاق دارند بر اینکه عنوان«متکلّم» بر خداوند تبارک و تعالی صحیح است، و مسألۀ«تکلّم» یکی از اوصاف خداوند تبارک و تعالی است. حالا نزاع کرده اند که آیا این عنوان«متکلّم» مثل عنوان علم و قدتر جزء صفات ذاتیه خاوند است و در نتیجه اتصاف به قدمت دارد؟ یا اینکه عنوان «متکلّم» بر خداوند ولو اینکه صحیح است، امّا عنوانش مثل عنوان خالق و رازق از اوصاف فعلیۀ خداوند است، و در نتیجه اتصاف به قدمت ندارد. عمدۀ نزاع اینجا شروع شده است. اشاعره قائل به این معنا هستند که«متکلّم» جزء صفات ذات است، و مثل علم و قدرت این اتصاف به قدمت دارد.

حالا به چه کیفیتی اینقدر این بحث در بین اینها از آن واقعیتش منحرف شده است، تا کار به جایی رسید که نه تنها قرآن را به عنوان«کلام الله» اینها قدیم می دانند، بلکه ین طوری که شارح«مواقف» از بعضی از حنابله نقل می کند که اینها گفته اند: مسألۀ اتصاف قرآن به قدمت خیال نکنید که فقط الفاظ و کلمات قرآن است، بعضی از حنابله این طور گفته اند، بلکه کاغذش هم قدیم است، جلدش هم قدیم است، غلافش هم قدیم است، حالا مقصود کدام جلد و غلافی بود؟، اینها تعیین نکردند که کدام جلد و غلافی اتصاف به قدمت دارد.

در مقابل اینها متعزله گفتند: همان طوری که بر انسان اطلاق«متکلّم» می شود، بر خداوند هم به همان صورت اطلاق«متکلّم» می شود، به این صورت که گفته اند: که انسان وقتی که صحبت می کند، واقعیت کلام و واقعیت سخن عبارت از این است که یک اصواتی را متکلّم ایجاد می کند و متکی می کند بر«مخارج فم»، آن هم به صورت«تدریج و تدرّج»، آن وقت مخاطب تدریجا از تکیۀ این اصوات بر مخارج«فم و مقاطع فم» استفاده می کند. متکلّم تدریجا ایجاد صوت می کند، و هر صورتی را بر یک مقطعی و بر یک مخرجی«شیئا فشیئا و علی سبیل التدرج» متکی می کند، مخاطب هم در مقام استماع به همین نحو این اصوات را متدرجا استماع می کند، لذا او سخن می گوید، و او سخن می شنود، ماهیت کلام و ماهیت تکلم عبارت از یک چنین معنایی است.

کلام معتزله در متکلم بودن خدا

درباره انسان مسأله این طور است. درباره خداوند وقتی که ما اطلاق متکلّم می کنیم به چه