سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 254

این«فی نفس المولی» است، می گویند: این را قبول داریم، لکن یک چیز دیگر هم در نفس مولی است غیر از این اراده ای که شما می گویید: یک چیز دیگر هم در نفس مولی وجود دارد که ما از او تعبیر به کلام نفسی می کنیم، و در خصوص اینجا برای کلام نفسی یک اسم خاصی هم داریم، آن اسم خاص عبارت از طلب است. در جمل انشائیۀ امریه غیر از ارادۀ مولی که متعلق به این است که«اشتراء اللحم» تحقق پیدا کند، یک واقعیت نفسی وجود دارد، یک امر حقیقی نفسانی وجود دارد که به دو عبارت می شود از او تعبیر کرد، به عبارت عام از او تعبیر به«کلام نفسی» می شود، و به عبارت خاص از او تعبیر به«طلب» می شود..

و در باب جمل انشائیۀ مشتمل بر نهی، می گویند: اگر ماهیت نهی را عبارت از طلب ترک بدانیم که امر و نهی در اصل طلب مشترک باشند، یکی متعلق به فعل و دیگری متعلق به ترک، اینجا هم باز همان مسألۀ امر«طابق النعل بالنعل» پیاده می شود، یعنی علاوه بر اراده ای که متعلق به ترک منهی عنه است، یک واقعیت نفسانی دیگری وجود دارد که به تعبیر عام از او تعبیر به کلام نفسی می شود، و به تعبیر خاص از او تعبیر به طلب می شود.

امّا اگر شما نهی را عبارت از طلب و ترک نگرفتید، بلکه تهی را عبارت از زجر از فعل گرفتید، زجر، یعنیر منع کردن و بازداشتن، اینجا می گویند: آن حالت نفسانیه ای که در رابطۀ با زجر مطرح است، لابد عبارت از«کراهه المولی» نسبت به این عمل منهی عنه است، ما می گوییم: علاوه بر کراهت یک واقعیت دیگری وجود دارد که ما از آن واقعیت به تعبیر ام از او تعبیر به کلام نفسی می کنیم، و به تعبیر خاص از او تعبیر به زجر می کنیم، اینجا این تبعیر را اینها ذکر کرده اند.

امّا در جملات انشائیه که مسألۀ عقود و ایقاعات باشد، چه مسأله استفهام انشایی، تمنی انشایی، ترجی انشایی و کل جملهای انشائیۀ دیگر، اینها می گویند: غیر از آن اوصافی که شما می گویید، غیر از تمنی حقیقی، غیر از مثل ترجی حقیقی، غیر از استفهام حقیقی، غیر از این بیع که عبارت از انشاء و «تملیک عین بمال»، غیر از این انشاء زوجیت، باز یک واقعیت دیگری وجود دارد که آنجاها دیگر تعبیر خاص، و عنوان خاص ندارد، از او تعبیر می کنیم به کلام نفسی.

خلاصۀ کلام اشاعره در کلام نفسی

پس خلاصۀ کلام اشاعره در رابطۀ با کلام نفسی این بود که کلام نفسی مربوط به ذات خداوند یک مسألۀ قدیم غیر از مسأله علم و قدرت است، و کلام نفسی در رابطۀ با جملات خیریه و انشائیه به همین نحوی که ذکر کردیم غیر از مسائل نفسانی معمول و متعارف، یک واقعیت دیگر است که در تمامی اینها از او تعبیر به کلام نفسی می شود، امّا در خصوص جمل انشائیۀ امریه بالخصوص از آن