سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 258

خداوند، نه به آن نحوی است که اشاعره می گویند، و نه به آن نحوی است که معتزله و متکلمین امامیه قائلند، و نه به این صورتی است که بعضی از اهل تحقیق می گویند، بلکه کلام خداوند یعنی وحی خداوند، ما که قرآن مجید را به عنوان«کلام الله» مطرح می کنیم، همین ریشۀ این شد که اطلاق متکلّم بر خداوند شود، بهترین دلیل، مسألۀ اطلاق کلام الله بر قرآن مجید بوده است، قرآن مجید را اگر به عنوان کلام الله مطرح کردیم، در حالی که حرف اشاعره که مسألۀ کلام نفسی است، قطعا باطل است و بعدا ادله بطلان را ذکر می کنیم، آیا بر یکی از آن دو قول دیگر، اطلاق کلام الله بر کتاب الله می شود؟ آیا همۀ قرآن به وسیلۀ ایجاد صوت در یک شیء دیگری تحقق پیدا کرد؟ نظیر همان شجره، آنهایی که اطلاق متکلم بر خداوند روی این مبنا دارند، چه طوری قرآن را کلام الله می دانند؟ آیا«من اول القرآن الی آخره»، به وسیله ایجاد صوت در یک جسمی و در یک موجود دیگری بوده است؟ بلا اشکال مسأله این طور نیست. و همین طور آن حرفی که بعض اهل التحقیق زدند، آیا جریان کتاب الله تمامش مثل همان سخنی بوده که خداوندبا موسی داشته باشد؟ «وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی» ؟ آیا مسألۀ قرآن به این صورت بوده است؟ پس این طور هم نیست، لذا قول بعض اهل التحقیق هم در رابطۀ با قرآن کنار می رود. پس معنای«کلام الله، وحی الله» است.

در معنی حقیقت وحی

حالا حقیقت وحی چیست؟ ایشان می فرمایند: حقیقت وحی را به این زودیها ما نمی توانیم درک کنیم، حقیقت وحی که چند آیه هم اشارۀ به این حقیقت دارد، این یک مرتبۀ بالایی از علم، و نه تنها علم، بلکه عمل که به تعبیر ایشان باید جهات علمی به مراتب عملی و ریاضتها و رنجهایی که انسان در این رابطه متحمل بشود، مشوب باشد تا انسان بتواند حقیقت وحی را در یابد. آیات متعددی در باره وحی وارد شده است، یکی این آیه شریفه است: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ» . روح الامین، این قرآن را بر قلب تو نازل کرد، یعنی مسألۀ کلام به این معنا اصلا شاید وجود نداشته باشد، یا اگر هم وجود داشته باشد دخالتی در ماهیت وحی نداشته باشد، یا مثلا در آیۀ دیگر«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ» . ظرف و مظروف دو تا هستند، در ظرف و مظروف دو جهت وجود دارد، «کِتابٍ مَکْنُونٍ» این ظرف قرآن کریم است، حالا مقصود چیست؟ البته به این زودی نمی شود به معنای این پی برد. یا در آیه دیگر که خداوند می فرماید: «إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی، عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی ذُو مِرَّهٍ فَاسْتَوی» تا می رسد به«ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی» که این شاید مفصل ترین آیه ای باشد که در رابطه با حقیقت وحی وارد شده، امّا فهم مراد از آن«فی غایه الصعوبه و فی غای ه الاشکال» است. و این جمله اول که می فمراید: «إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی» . معنایش چیست؟ «هو» ظاهرا به رسول اکرم بر