سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 259

می گردد، آن طوری که در ذهن من است، آیا مبالغه ای در این آیه مطرح است؟ تعبیرات قرآنی، آن هم در رابطۀ با اساس نبوت و اساس رسالت، بعید است که اینجوری اراده شده باشد، یعنی بااساس نبوت و رسالت تعبیرات مسامحی و مجازی سازگار نیست.

خلاصه آن مقداری که ذهن ما می رسد یا قابل طرح است این است که ما وقتی اطلاق«کلام الله» بر قرآن می کنیم با توجه به اینکه دو جهت در او وجود ندراد، مسألۀ شجره مطرح نیست، مسألۀ سخن گفتن خداوند آن طوری که با مسوی سخن می گوید مطرح نیست، لابد راه منحصر به این می شود که«کلام الله» بودن به عنوان«انه وحی الله» است. حالا حقیقت وحی چیست؟ آیا وحی آن شعور مرموز است، همین طوری که علامۀ بزرگوار مرحوم طباطبائی(قدس سره) کتابی در این رابطه نوشتند به نام وحی یا شعور مرموز که این خیلی با بعضی از آیات قرآن متناسب نیست.

خلاصه آیاحقیقتش چیست؟ این یک بحث جداگانه غامضی دارد که در جای خودش باید این بحث واقع شود.

مقصودم از ذکر این مسأله این بود که آن دووجهی را که ما آن روز برای اطلاق متکلّم بر خداوند ذکر کردیم این در رابطه با نظریه اشاعره و معتزله بود نه اینکه یک معنایی باشد که همه امامیه حتی فلاسفه و بزرگان امامیه هم قائل به این معنا باشند، دو تا قول دیگر هم است که آنچه که به نظر ما می رسد همین قول اخیر است، به خاطر اینکه ما از مسألۀ کلام الله به متکلم رسیدیم، حالا نمی توانیم متکلم را جوری معنا کنیم که با خود کلام الهی که ریشه اطلاق متکلم بر خدا بوده قابل سازش و قثابل جمع نباشد. این یک جهت بود که نیاز به تذکر داشت.

نظر مرحوم آخوند(ره) در محل نزاع اشاعره و معتزله

و امّا این بحثی که بین اشاعره و معتزله مطرح است، محل نزاعش را ما باید مشخص کنیم، ببینیم محل حقیقی نزاع کجاست؟ چرا ما این مسأله را به این صورت مطرح می کنیم؟ مرحوم آخوند (قدس سره) مثل اینکه محل نزاع را طور دیگر قرار دادند، و بعد هم به یک نتایجی رسیدند در تصالح بین اشاعره و معتزله که به حسب دقت، همه اینها خارج از واقعیت مسأله است، و خارج از آن چیزی است که محل نزاع بوده است. من اجمالی از کلام ایشان را نقل می کنم، بعد بحث بین اشاعره و معتزله را مطرح می کنیم، اصلا ببینیم اینها ارتباطی به هم می توند داشته باشد یا نه؟ ایاشن وقتی وارد مسألۀ طلب و اراده می شود، می فرماید: حق این است که طلب و اراده دو لفظ هستند که موضوع بازاء معنا واحد هستند، یعنی لفظ متعدد است لکن معنا واحد است، و بعد می فرمایند: این وحدت معنا در جمیع مراحل و در جمیع مراتب تحقق دارد، یعنی هم در عالم مفهوم معنای واحد دارند و هیچ گونه