سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 262

است؟ یا دو لفظ به جای دو معنا است؟ یعنی اگر کسی گفت: طلب و اراده و لفظ به جای یک معنا است کهمرحوم آخوند می گوید، معنایش ابطال کلام نفسی است که اشاعره درباره خداوند می گویند، اگر کسی گفت: به حسب لغت عرب کلمۀ طلب و اراده دو لفظ مترادف موضوع بازاء معنی الواحد است، شما از او استفاده می کنید، پس«فالکلام النفسی باطل»؟، چه ارتباط دارد این مسأله به بطلان کلام نفسی؟ و حتی آن طرف مسأله هم این طور است، اگر کسی گفت طلب و اراده دو لفظ موضوع برای دو معنا است که مثلا از کلام آخوند استفاده می شود که اشاعره این طور می گویند، آیا لازمه اینکه اراده دو لفظ برای دو معنا باشد، این است که پس حتما باید کلام نفسی را ما قائل شویم، بین اینها چه ارتباطی وجود دارد؟ اینکه ما بحث کنیم طلب و اراده مترادف یا غیر مترادفند، چه ارتباطی به مسألۀ ثبوت کلام نفسی و غیر ثبوت کلام نفسی دارد؟ لذا طرح محل نزاع به این کیفیتی که مرحوم آخوند ذکر کردند که ظاهر این است که نزاع را فقط در رابطۀ با ترادف و عدم ترادف، و بالاخره در رابطۀ با لغت مطرح کردند، این مسألۀ لغوی هیچ گونه ارتباطی به مسألۀ مورد نزاع بین اشاعره و معتزله ندارد.

محل نزاع در وجود و عدم وجود یک واقعیت

محل نزاع آنها وجود و عدم وجود یک حقیقت و واقعیت است، آیا واقعیتی به نام کلام نفسی غیر از صفات ثبوتیه در خداوند وجود دارد؟ اشاعره می گویند: بله، معتزله می گویند: خیر، آیا در انسانها در جملات خبریه و انشائیه غیر از این خصوصیاتی که حالا بعد«ان شاء الله» توضیحش را می دهیم، آیا یک جهت دیگری قائم به نفس، و مثلا«حالّ» در نفس وجود دارد که از او تعبیر به کلام نفسی می کنند، و در جمل انشائیه طلبیه از او تعبیر به طلب می کنند یا نه؟ این تعبیرها نقش ندارد، کلمات در اینجا مطرح نیست، بحث در این است که یک صفت دیگری قیام به نفس مخبر در جملات خبریه و منشیء در جملات انشائیه دارد یا نه؟ اشاعره می گویند: بله، معتزله می گویند: خیر. امّا اسمش را چه بگذاریم؟ اسم مدخلیت ندارد در آنچه که محل نزاع است، ما روی کلمۀ اسم و عنوان، روی لغت و لفظ تکیه نمی کنیم، بحث روی یک واقعیتی است که آیا غیر از این صفات معروفه یک صفت دیگری قائم به نفس تحقق دارد یا ندارد؟ اشاعره می گویند: بله، و معتزله می گویند: نه. تا فردا«ان شاء الله».

پرسش:

1 - خلاصۀ نظر معتزله و اشاعره را در متکلم بودن خداوند بیان کنید.

2 - رد حضرت امام(ره) بر معتزله و اشاعره را بیان کنید، و نظر ایشان را در طلب و اراده