سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 268

تمام صور الثلاثه»، یعنی چه مخبر علم به مطابقت این جمله با واقع داشته باشد و چه شک در مطابقت این معنا با واقع داشته باشد، و بالاتر آنجایی که خودش می داند که دروغ می گوید، و علم به عدم مطابقت این مخبر به با واقع دارد، مع ذلک«جاء زید من السفر، جمله خبریه فعلیه»، در خبریه بودنش دیگر توقف بر حالت نفسانی مخبر ندارد، «فی تمام الصور الثلاثه هذه جمله خبریه»، و کسی نمی تواند در این منا تردید کند.

(نکته ای به ذهنم آمد که به صورت پرانتز عرض می کنم.) حتّی حالات مستمع هم دخالت در این معنا ندارد، اگر یک مستمعی یقین دارد که این متکلم دروغ می گوید، آیا یقین مستمع به«کذب المخبر، یوجب خروج الجمله عن کونها جمله خبریه»؟ آن هم«لا یوجب». یک اشکال پیش می آید، مگر شما نمی گویید: «الخبر یحتمل صدق و الکذب»، اگر شما علم به کذب این مخبر دارید، پس در نتیجه«فهذا لیس بخبر لانه لا یحتمل الصدق و الکذب»، آیا اینجوری برخورد می کنیم؟ یا اینکه «الخبر یحتمل الصدق و الکذب»، یعنی به لحاظ«نفس الخبر»، به لحاظ«ذات الخبر»، ولو اینکهیک قرینه ای پیش مستمع وجود داشته باشد که علم به کذب خبر داشته باشد و یا علم به صدق خبر داشته باشد، این علم به کذب و علم به صدق، سبب نمی شود که خبر را از خبریت خارج کند، به عنوان اینکه«الخبر یحتمل الصدق و الکذب» و اینجا احتمال صدق جریان ندارد، یا در فرض دیگرش احتمال کذب جریان ندارد، مسأله این طور نیست، آن احتمال صدق و کذب در رابطۀ با ذات خیر است. امّا به لحاظ یک جهت دیگر، علم به صدق و علم به کذب، خبر را از خبریت نمی تواند خارج کند. این به صورت یک جملۀ معترضه در رابطۀ با مستمع بود.

واقعیات نفسانیه در جملات خبریه

پس در رابطه با متکلم، حالات ثلاثه مخبر هیچ تغییری در اصل خبریت خبر به وجود نمی آورد اشاعره معتزله را طرف خطاب قرار می دهد و سؤال می کند: شما معتزله می گویید: در جملات خبریه یک واقعیت نفسانیه وجود دارد، ممکن است آن واقعیت نفسانیه را به ما معرفی کنید؟ می گویند: بله آن واقعیت نفسانیه ای که در جملۀ خبریه است، «هو العلم و التصدیق»، این علم صفت نفسانیه ای است که در جملات خبریه است، اشاعره می گویند: علم تنها در یک صوتر از آن صور ثلاثه وجود دارد آن صورتی است که مخبر علم به مطابقت داشته باشد. امّا آنجایی که مخبر شک در مطابقت دارد، آنجایی که مخب رعلم به عدم مطابقت دارد و در حقیقت علم به کذب خودش دارد، آن صفت نفسانیه چیست؟ شما مدعی هستید که صفت نفسانیه علم است، یعنی علم به ثبوت«مخبر به»، در حالی که علم در یکی از فروض ثلاثه تحقق دارد، پس این واقعیت نفسانیه چیست؟