سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 273

از حالات ثلاثه را واجد است، یا مخبر خودش عامل است به اینکه«مخبر به» و مفاد خبرش مطابقت با واقع دارد، یا این است که عالم است به اینکه مطابقت ندارد با واقع و خودش عالم به کذب خبر خودش است، و یا اینکه شاک در این مطلب است، نمی داند که مطابقت دارد یا مطابقت ندارد؟ این واقعیتی که ما اینجا از او تعبیر به واقعیت می کنیم، این حالات ثلاثه نفسانیۀ«مخبر» است که«قد یکون عالما بالمطابقه و قد یکون عالما بالمخالفه و قد یکون شاکا فی المطابقه و المخالفه». اینجا آن که نکتۀ اساسی و تکیۀ حف است این است که، آیا غیر از اینها که ما گفتیم، غیر از این واقعیاتی که ما بررسی کردیم با اینکهخ در هر روز صدها جملۀ خبریه به صورت متعارف می گوییم و و می شنویم، و خیلی به صورت عادی با این مسأله برخورد می کنیم، آیا غیر از این مسائلی که ما گفتیم، در تشکیل جملۀ خبریه ضرورتی دارد که یک واقعیت دیگری باشد؟ به عبارت دیگر آیا کلام نفسی را که اینها قائلند، در رابطۀ با همین واقعیتهایی که ذکر کردیم باید جستجو کنیم؟ یا کلام نفسی غیر از این واقعیتها است؟ اگر بگویید: ما کلام نفسی را در رابطه با همین واقعیتها باید جستجو کنیم و اسمش ار کلام نفسی بگذاریم، می گوییم: شما کلام نفسی را به عنوان یک صفت قائمۀ بالنفس توصیف کردید، و این واقعیتهایی را که ما بررسی کردیم، آن واقعیتهایی که مربوط به لفظ«زید قائم» است چه در رابطه با زید، چه در رابطه با قائم، چه در رابطه با جمله ترکیبیه، اینها که به نفس ما ارتباطی ندارد واقعیت مربوط به این الفاظ است، به نفس ما هیچ ارتباطی ندارد، واقعیت مربوط به معانی، هم مربوط به معانی است، به نفس ما ارتباطی ندارد، کما اینکه این واقعیت که جملۀ«زید قائم مطابق للواقع ام مخالف للواقع»، این مطابقت، صفت جملۀ خبریه است، نه صفت نفسانیه، اگر«زید قائم» موافق با واقع شد، زید قائم اتصاف به صدق پیدا می کند، به نفس مخبر ارتباطی ندارد.

اگر زید قائم مخالف با واقع شد، چون خودش مخالف با واقع است اتصاف پیدا می کند«بانه کذب» ارتباطی به نفس متکلّم ندارد. پس نفس مطابقت و مخالفت هم در عین اینکه واقعیت محض است، امّا واقعیت به عنوان صفت نفسانیه نیست. ما باید کلام نفسی را به ملاحظه این توصیفی که خودشان برای کلام نفسی کردند، در واقعیتهای نفسانی جستجو کنیم، امّا در واقعیتهای مربوط به لفظ، مربوط به معنا، مربوط به مطابقت و عدم مطابقت، اینها یک شئون خارج از دایره نفس و صفات نفسانیه است، و کلام نفسی نمی شود ارتباط به اینها داشته باشد.

در اوصاف نفسانیه جملات خبریه

باید بیایم روی اوصاف نفسانیه، در اوصاف نفسانیه در تحلیل جمله«زید قائم» ما به چندتا مسأله نفسی برخورد کردیم، یکی عبارت از این بود که«انّ المخبر قد یکون عالم بالمطابقه و قد