سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 274

یکون عالما بالمخالفه و قد یکون شاکا فی المطابقه و المخالفه»، این حالات ثلاثه مخبر از نظر علم به وفاق، علم به خلاف، شک در وفاق و خلاف، اینها واقعیتهای نفسانی است که بلا اشکال در جملات خبریه تحقق دارد، آیا اشعری و اشاعره که کلام نفسی را قائل است، این واقعیات را می خواهد اسمش را کلام نفسی بگذارد؟ این واقعیات نفسانیه را می خواهد از او تعبیر به کلام نفسی کند؟ که حتّی شک در مطابقت و مخالفت را هم از او تعبیر به کلام نفسی کند، بگوید: آن جایی که مخبر شاک در مطابقت و مخالفت است، این شک هم کلام نفسی است. ما حرفی نداریم اگر چنین مطلبی را او بپذیرد، فقط به قول مرحوم آخوند اینجا اختلاف ما با او فقط در عنوان کلام نفسی یپیش می آید، به خاطر اینکه ما این واقعیات ثلاثه را به لحاظ حالات متکلّم و مخبر نمی توانیم انکار کنیم، ما به وجدانمان مراجعه می کنیم، می بینیم گاهی انسان علم به صدق دارد، گاهی خدای نکرده آنجایی که انسان می خواهد دروغ بگوید: علم به کذب دارد، گاهی هم شک در مطابقت و مخالفت«مخبریه» با واقع دارد، آیا این واقعیات را از او تعبیر به کلام نفسی می کنند؟ نه، چرا نه؟ به دو دلیل اشاعره به این واقعیات کلام نفسی را اطلاق نمی کند، یکی اینکه اشاعره تصریح می کند به اینکه کلام نفسی«غیر العلم مغایر للعلم، زائد علی العلم»، علی را کلام نفسی نمی گویند، در این حالات ثلاثه دو صورتش مسألۀ علم است، یکی علم به وفاق، و یکی علم به خلاف، اینها به علم کلام نفسی را اطلاق نمی کنند، می گویند: کلام نفسی یک صفت دیگری است غیر از مسألۀ علم، و«مغایر للعلم».

علم به وفاق، علم به خلاف، حالت شک

دلیل دوم بر اینکه مراد اشاعره از کلام نفسی این حالات ثلاثه مخبر نیست، این است که ظاهر اینها این است که کلام نفسی در جمیع جمل خبریه یک واقعیت واحده است، در حالی که ما اینجا سه جور واقعیت داشتیم، یک علم به وفاق، یکی علم به خلاف، یک شک. حالا واقعیت علم را در هر دو صورت هم شما یکی بگیرید، ولی واقعیت علم و شک دو تا است، در حالی که اشاعره که کلام نفسی را قائلند، اینها معتقدند که در جمل خبریه چه صادقه باشد، چه کاذبه باشد، چه«مشکوک الصدق و الکذب» باشد، یک واقعیت نفسانیه وجود دارد که در تمامی این جملات ثلاثه و سه صورت، همان یک واقعیت است.

در حالی که اگر به لحاظ اوصاف«مخبر» بخواهند مسأله را بررسی کنند، یا سه تا واقعیت است یا لااقل دو تا واقعیت متغایر که یکی عبارت از واقعیت علم است، و دیگری عبارت از واقعیت شک است. پس در نتیجه این حالات ثلاثه با اینکه جهت نفسانی دارد، و با اینکه واقعیت نفسانیه است، ولی مقصود آنها از کلام نفسی نمی تواند این واقعیات مختلفۀ به لحاظ اختلاف مخبر از نظر حالات