سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 275

باشد.

پس چه چیز در نفس وجود دارد؟ همان چیزی که ما از او تعبیر کردیم به مسألۀ اراده، مسألۀ اراده که مبادی دارد و اولین مبدأش عبارت از تصور است، آیا مقصود اینها از کلام نفسی همین ارادۀ با مقدماتش است که در تشکیل جملۀ خبریه و اخبار به این جمله، چاره ای جزء مسبوقیت به اراده و مبادی اراده وجود ندارد، می گوییم: متأسفانه مقصود اینها از کلام نفسی اراده و مبادی اراده هم نیست، چرا؟ به چند تا دلیل، یک دلیل این است که خود اینها همان طوری که در باب علم تصریح کردند به اینکه کلام نفسی غیر از مسألۀ علم است، در باب اراده هم تصریح کردند به اینکه کلام نفسی غیر از مسألۀ اراده است، یک چجیزی است که نه علم است و نه اراده است، بلکه یک صفت نفسانیه دیگر است، پس خودشان اراده را از تعریف کلام نفسی بیرون بردند.

محدودۀ کلام نفسی

و ثانیا اگر مقصود اراده باشد، آیا اراده ای که د راینجا وجود دارد این بود که سخن گفتن«فعل اختیاری و کل فعل اختیاری مسبوق بالاراده». اگر شما اسم اراده را کلام نفسی می گذارید، بین ارادۀ سخن گفتن، و ارادۀ بنّایی کردن چه فرق می کند؟ بنّایی هم فعل اختیاری مسبوق به اراده است، سخن گفتن هم فعل اختیاری مسبوق به اراده است.

پس بگویید: بنّا هم وقتی که بخواهد شروع به بنایی کند، یک کلام نفسی وجود دارد، در حالی که اینها این حرف را نمی زنند، اینها درست است که مسألۀ کلام نفسی را از خداوند تبارک و تعالی سرایت داده اند. امّا در عین حال کلام نفسی محدوده دارد، محدوده اش عبارت از الفاظ است، محدوده اش عبارت از جمل است، جمل چه خبریه باشد و چه انشاییه باشد، می گویند: در او کلام نفسی تحقق دارد. امّا در راه رفتن مسبوق به اراده نمی گویند: کلام نفسی تحقق دارد. در بنایی کردن و خیاطی کردن با اینکه هر دو فعلی ارادی مسبوق به اراده است، نمی گویند: آنجا کلام نفسی وجود دارد.

پس معلوم می شود که کلام نفسی یک واقعیت در محدودۀ کلمات است، یک واقعیت در محدودۀ جمل است، کما اینکه درباره خداوند هم که ملتزم به کلام نفسی می شدند، به اعتبار«کون القرآن کلام الله» تعبیر می کردند، به اعتبار اطلاق متکلم«الی الله» کلام نفسی را در انجا تصویر می کردند، نه به عنوان اینکه اراده وجود دارد، و در مثل ما فعل اختیاری مسبوق به اراده است.

لذا اینهااراده را هم تعبیر به کلام نفسی نمی کنند، مخصوصا با توجه به نکتۀ سوم، وآن این است که اراده مسبوق به مبادی است، و اولین مبدأ اراده تصور است، و تصور یکی از دو شعبه علم است. و