سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 278

مکلّف است.

عدم وجود صفت نفسی اراده در اوامر امتحانیه

ما به اشاعره می گوییم: مواردی داریم که جمل انشاییۀ طلبیه وجود دارد، لکن در نفس مولی این اراده ای که شما می گویید وجود ندارد، انشائیۀ طلبیه است، امر از مولی صادر شده است، طلب از مولی حقیقه تحقق پیدا کرده است، امّا وقتی که به نفس مولی مراجعه می کنیم می بینیم هیچ گونه صفتی به نام اراده که متعلق به فعل عبد و شخص مأمور باشد، وجود ندارد. مثل آنجایی که مولی امر را به منظور اختبار صارد می کند، اوامر اختباریه یا به تعبیر دیگر اوامر امتحانیه که مقصود از امر امتحانی این است که فرضا مولی عبدی را خریداری کرده است، تازه این عب ددر اختیار مولی قرار گرفت، مولی به منظور اختبار و امتحان این عبد که ببیند آیا در مقام اطاعت مولی است، یا یک عبد طاغی و سرکشی است، امری صادر می کند، لکن هدف اصلی از صادر کردن این امر، این نیست که مأمور به در خارج تحقق پیدا کند، این نیست که«عمل العبد» در خارج تحقق پیدا کند، بلکه هدفش آشنا شدن با روحیات عبد است، و اینکه این عبد ذاتا در مقام اطاعت مولی است، یا اینکه در مقام اطاعت مولی نیست. آن وقت می گویند: ایا این اوامر اختباریه این جمل انشاییۀ طلبیه ای که در مقام اختبار و در مقام امتحان صادر می شود، کسی می تواند در امر بودن اینها مناقشه ای داشته باشد؟ بگوید: اینها«لتیس باوامر، لیس بامر»، و اگر اطلاق امر بر آن بشود«علی سبیل المسامحه و علی سبیل التجوز» است، آیا کسی می تواند این حرف را بزند؟ یا اینکه اوامر امتانیه هم حقیقه امر هستند، جدا اینها هم امر هستند، در مقام امر بودن هیچ کمبودی در اینها وجود ندارد، در حالی که آن ارادۀ نفسانیه ای که متعلق به فعل عبد باشد در اینجا وجود ندارد، آن صفت نفسانیه تحقق ندارد.

عدم وجود صفت نفسی اراده در اوامر اعتذاریه

نوع دیگر«اوامر اعتذاریه» است، «اوامر اعتذاریه» به حسب اظهر این است که گاهی از اوقات اذنسانبا یک کسی یک ناراحتی قلبی و نفسی دارد می خواهد یک عکس العملی نشان بدهد، اما می بیند مطلبی که بتواند از نظر عقلا تکیۀ بر او کند، ندارد. لذا در مقام بر می آید که به اصطلاح ما یک بهانه تراشی کند که این مجوزی شود برای ترتیب اثر دادن، و برای عکس العمل نشان دادن. حالا در مورد مولی نسبت به عبدش گاهی چنین مسائلی پیش می آید، مولی از این عبد ناراحت است، می خواهد به حسابش برسد، می خواهد تنبیهش کند، اما یک چیزی فعلا در دست ندارد که به استناد او بتواند یک عمل عقلایی انجام بدهد، و کاری کند که عقلا مولی را تقبیح نکنند، و عقوبت مولی را