سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 280

قلب و نفس انسان، ظرف کلام حقیقی

یک دلیل عام هم برای مطلق جمل انشائیه و خبریه ذکر کردندکه مرحوم آخوند(ره) در کفایه اشاره می کنند، آن شعر معروف:

«ان الکلام لفی الفؤاد و انما جعل اللسان علی الفؤاد دلیلا»

که این توضیح منطبق بر حرفهای اشاعره می باشد. ایشان می گوید: ظرف کلام حقیقی عبارت از قلب انسان است، جای کلام حقیقی عبارت از نفس انسان است، اما این زبان، این الفاظ، این حروف، این اصوات اینها به منزلۀ دلیل و اماره و به منزلۀ کاشف و نشانۀ بر آن واقعیت کلام است.

پس اگر ما از اینها تعبیر به کلام بکنیم، اینها در حقیقت امارۀ کلامند، اینها کاشف از کلام واقعی هستند، کلام واقعی اصلا به زبان و لفظ و حروف و اصوات و امثال ذلک راتباط ندارد، کلام واقعی ظرف واقعیتش عبارت از نفس انسان و قلب انسان است، این دلیل شعری هم در رابطۀ با جمل انشاییه، و هم در رابطۀ با جمل خبریه است که به صورت یک دلیل عام مطرح است.

اما دلیلی را که اینها در باب جمل انشاییه اقامه کردند ما می وییم: جمل انشاییه در کثیری از جهاتی که دیروز ما راجع به جمل خبریه ذکر کردیم، مشابه هم هستند، جهاتی که مربوط به لفظ بود، جهاتی که مربوط به صدور لفظ، «بما انه فعل اختیاری»، و فعل اختیاری مسبوق به اراده است، و اراده دارای مباید است، و اولین مبدأ اراده عبارت است از تصور، در این جهات جمل انشاییه با جمل خبریه که دیروز تحلیل کردیم مشترک هستند، لکن چند تا فرق با هم دارند، یک فرقش این است که در جمل خبریه یک واقعیت به نام مطابقت و عدم مطابقت مطرح بود، می گفتیم: این مخبری که می گوید: «زید قائم» گاهی به حسب واقع این خبر منطبق بر واقعیت است، و گاهی مخالفت دارد لذا یکی از واقعیات در جمل خبریه، مسألۀ مطابقت و مخالفت بود، پیداست که این واقعیت در اینجا مطرح نیست، به خاطر اینکه جمل خبریه به منزلۀ یک آینه تای بود کهمی خواست حکایت کنند از یک واقعیت، و یک واقعیت را در قالب لفظ به شما نشان بدهد، لذا آنجا مسألۀ مطابقت و مخالفت مطرح بود، اما در جمل انشائیه، مسألۀ حکایت و مسألۀ ارائه واقعیت مطرح نیست، بلکه مطالبی است که با لفظ همان طوری که در وجود انشایی ما بحث کردیم، چیزهایی را متکلم به لفظ ایجاد و انشاء می کند، بدون اینکه حکایت از یک واقعیت باشد.

هدف تحقق مأمور به است و لا غیر

در اینجا مسألۀ مطابقت و مخالفت مطرح نیست. واقعیت عبارت از حالات مخبر بود که ذکر