سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 282

مولایی که امر صادر می کند«لغرض الاختبار»، اینجا اراده اختبار وجود دارد. اگر رفیق مولی محرمانه از مولی بپرسد که هدف شما از اصدار این امر چه بود؟ مولی می گوید: هدفم اختبار است، یعنی«انا ارید بهذا، الامر و الاختبار». در«اوامر اعتذاریه» که خود عبد واقع مسأله دستش نیست، اگر رفیق مولی از مولی پرسید که این امری که نسبت به عبد صادر کردی، به چه منظور و چه هدفی بوده است؟ می گوید: «ارید الاعتذار»، پس در حقیقت در همی این اوامر اهدافی وجود دارد، و به تعبیر دیگر دواعی وجود دارد. در اوامر معمولی داعی مولی تحقق«مأمور به» به دست عبد است، خدا می خواهد من و شام«اقامۀ صلوه و زکاه» کنیم، در«اوامر اختباریه، الداعی الاختبار»، در«اوامر اعتذاریه، الداعی الاعتذار». حالا که این دواعی متعدد بود، اینجا چه دلیل و برهانی اقتضا می کند که علاوۀ بر این دواعی متعدده، حتما باید یک شیء واحد متحد المآل فی جمیع الاوامر وجود داشته باشد که ما از او تعبیر به طلب کنیم، یک صفت نفسانیه ای که غیر از مسألۀ داعی باشد.

به عبارت دیگر ما به اشاعره می گوییم: شما همان اراده ای که در اوامر معمولی وجود دارد و ما از او تعبیر به داعی می کنیم، آیا همین داعی را می خواهی کلام نفسی قرار بدهی؟ پس در اوامر معمولی غیر از اراده چیز دیگری به نام طلب وجود ندارد، و اگر می خواهید غیر از این دواعی یک صفت نفسانیۀ متحد المآل که«فی جمیع الاوامر» این صفت نفسانیۀ واحده وجود داشته باشد می گویید:

تحقق دارد، می گوییم: اولا که وجدان برخلافش است، آیا آنجایی که مولی داعی اختبار دارد، هرچه به قلب و نفس خودش مراجعه کند، بیند غیر از مسألۀ اختبار و داعویت اختبار یک صفت نفسانیه دیگری قائم به نفس مولی هست یا نه؟ می بیند وجود ندارد.

عدم دلیل بر وجود صفت نفسانی متحد المآل در همۀ انواع امر

شما چه دلیلی بر اثبات این صفت نفسانیه دایرد که در اوامر معمولی داعی«تحقق المأمور به»، در اوامر اختباری داعی«الاختبار»، در اوامر اعتذاریه داعی«الاعتذار» است«ما الدلیل علی وجود» یک صفت نفسانیه ای«غیر هذه الدواعی فی باب الاوامر»؟ آیا یک برهانی شما اقامه کردید که در همۀ اوامر متحد المآل یک دانه صفت باید وجود داشته باشد؟ در اوامر معمولیه همان صفت، در اوامر اعتذاریه هم آن صفت، در اوامر اختباریه هم همان صفت؟ شما چه دلیلی بر این معنا اقامه کردید؟ غایت دلیل شما این بود که در«اوامر اعتذاریه و اختباریه» اراده وجود ندارد. اگر اراده وجود نداشت، به جای اراده، اختبار و اعتذار وجود داشت، این دلیل بر این است که غیر از اینها هم یک کلام نفسی وجود دارد؟

با قطع نظر از اینکه وجدان شاهد برخلاف این معنا است، شما به وجدانتان مراجعه کنید، گاهی