سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 288

است، امّا اگر«حلّ» به معنای حلول باشد ضرب در رابطۀ با ضارب جنبه حلول ندارد، قتل در رابطۀ با قاتل هیچ جنبه حلول ندارد! در رابطۀ با مقتول و مضروب درست است، امّا نسبت به قاتل عنوان «صدور القتل من القاتل» است، «صدور الضرب من الضارب» است، در ضارب و قاتل عنوان و ضابطۀ کلی که شما در باب مشتق مطرح می کنید، می گویید: حتما باید ارتباطش به نحو قیام باشد و قیامش هم به نحو حلول باشد. روشن ترین مثال برای مشتق همین«ضارب و قاتل و امثال ذلک» است که ما وجدانا در هیچ کدام از اینها ارتباط به نحو قیام حلولی نمی توانیم تصور کنیم.

اعتباری بودن ملکیت، و حقیقت بودن عنوان مشتق

روشن تر از ضارب و قاتل بعضی از مثالهای دیگر است. ما وقتی که زید یک خانه ای را خریداری می کند، می گوییم: «زید صار مالکا لهذه الدار»، اینجا دو تا مطلب است که نباید با هم خلط شد: یک مطلب این است که ملکیت یک«ما بازاء» خارجی ندارد، حتّی مثل«ضرب و قتل» نیست، «ضرب و قتل» یک شیء محسوس و مشاهد است و«ما بازاء» خارجی در«ضرب و قتل» وجود دارد، امّا در باب ملکیت همان طوری که مکرر عرض کردیم ملکیت یک امری است که عقلا را اعتبار می کنند، شارع او را اعتبار می کند، گاهی در مواردی اعتبار هردو تحقق دارد، مادۀ اجتماع دارد، و در بعضی از موارد هم بین اینها افتراق تحقق دارد، ملکیت«امر اعتباری بلا اشکال»، امّا مطلب این است که آیا اگر ملکیت یک امر اعتباری شد، آیا اطلاق«مالک» بر این مشتری که خانه را خرید، از نظر ادبی «حقیقه ام مجاز»؟ اگر گفتیم: «زید مالک لهذه الدار»، آیا این مالکیت به نحو حقیقت بر زید اطلاق شد یا به نحو مجاز اطلاق شد؟ بلا اشکال این مالک به نحو حقیقت بر زید اطلاق می شود، و بین این دو تا منافات نیست که ملکیت امر اعتباری باشد، امّا عنوان مشتق، «مالک» به نحو حقیقت باشد.

در مسألۀ زوج و زوجه هم که در اول بحث مشتق گفتیم: حکم مشتقات بار می شود. زوجیت امر اعتباری است، امّا آیا اطلاق زوج هم بر زوجه مجاز است؟ یعنی این شوهر بودنش شوهر بودن مجازی است یا به نحو حقیقت است؟ منافات ندارد که زوجیّت یک امر اعتباری شرعی و عقلایی باشد، امّا اطلاق زوج بر شوهر او«علی نحو الحقیقه» باشد، اگر«علی نحو الحقیقه» نباشد نمی شود آثار بر او ترتب پیدا کند، اطلاق زوج بر زوجه به نحو حقیقت است، با زوجۀ واقعی مباشرت و مناکحتجایز است نه با زوجۀ مجازی و زوجه مسامحی و تجوّزی.

بیان حالّ و محلّ

پس اطلاق مالک بر زید، بعد از خریدن خانه بلا اشکال«علی نحو الحقیقه الادبیه» است. در