سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 293

این منافاتی ندارد که ملکیّت امر اعتباری باشد، امّا اطلاق مالک به عنوان مشتق بر مبنای حقیقت و عدم تجوّز باشد، «زید مالک» استعمال حقیقی است، «زید زوج» این استعمال حقیقی است، «زینب زوجه»، این استعمال حقیقی است، در حالی که زوجیت یک امر اعتباری است و هیچ واقعیت ملموس و ما بازاء خارجی در او تحقق ندارد. پس این معیار معیار کلّی نشد، در«الجسم ابیض او اسود»، قیام حلولی است، امّا اینکه این معیار برای همۀ مشتقّات باشد و صدق هر مشتقی تابع تحقق این عنوان باشد، هم خارجا این طور نیست، و هم دلیل بر این معنا اقامه نشده است.

عدم تحقق مغایرت بین ذات و مبدأ در خداوند تعالی

اشاعره در صفات ذات چه می گویند؟ حرفی که ما می گوییم، نمی توانیم بر آنها تحمیل کنیم، برای اینکه ممکن است در صفات ذات هم عین همین حرف را بزنند که نقل شد. آیا در باب علم و قدرت هم همین حرف را می زنند؟ آیا می گویند: «الله تعالی عالم» معنایش این است که یک صفتی به نام صفت علم زائد بر ذات برای خداوند تبارک و تعالی است و اطلاق عالم برای این است که «العلم حلّ فی الله تبارک و تعالی و الله محلّ للعلم» که در حقیقت صفت علم را زائد بر ذات و«حاّ فی الذات» می دانند که علم خودش یک قدیم است، و ذات باری تعالی قدیم آخر، «و لنا قدیمان»، باید یک چنین حرفهایی را در باب علم و در باب قدرت ملتزم بشوند، در حالی که در جای خودش مسألۀ عینیت ذات با صفات ذات ثابت شد، علم عین ذات باری تعالی است، قدرت عین ذات باری تعالی است، در آن عبارت معروفه امیر المومنین(علیه السلام) می فرمایند: «و کمال الاخلاص نفی الصفات عنه» کمال اخلاص این است که ما صفت را از خداوند نفی کنیم که عنای نفی صفت، یعنی «نفی شیء زائد علی الذات»، یک چیزی را علاوه بر ذات و زائد بر ذات به عنوان علم یا به عنوان قدرت، به عنوان سایر صفات ذاتیه در جای خودش تحقیق شد که اینها عینیت دارند و همین عینیت اقتضا کرده است که ما در صدق عنوان مشتق چون بر خداوند هم عالم و هم قادر اطلاق می کنیم، آیا در صدق عنوان مشتق اصلا ضرورت دارد که بین ذات و مبدأ، یک مغایرت عینیه یا مغایرت وجودیه تحقق داشته باشد؟ اگر ما یک چنین مغایرتی را معتبر بدانیم، پس چطور عنوان عالم را بر خداوند اطلاق می کنیم؟ بین ذات و علم مغایرت عینیه وجود ندارد، یعنی دوتا حقیقت تحقق ندارد، علم عین ذات است.

لذا حتی در صدق عنوان مشتق، قیام که دخالت ندارد، قیام حلولی که دخالت ندارد، حتّی مغایرت واقعیه و حقیقیه هم اعتبار ندارد، مرحوم آخوند(ره) در باب مشتق تعبیر می کردند به اینکه این هم یک نوع«تلّبس» است، منتهی ما هرچه سر و کار داشتیم با تلبّسهایی سر و کار داشتیم که بین