سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 296

آنی و در رابطۀ با هیچ شییء از اشیاء ما می توانیم عنوان جهل را به خداوند تبارک و تعالی نسبت بدهیم؟ نه، «أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ» . تفکیک در اشیاء از نظر علم اصلا وجه ندارد، از نظر زمان هم همین طور، آیا«یعقل» اینکه بگوییم: «الله تعالی فی بعض الازمنه کان جاهلا ثم صار عالما». چنین چیزی دربارۀ خداوند امکان ندارد، لذا ما مجبوری بگوییم: «العلم من صفات الذات». درباره قدرت هم مسأله همین طور است، درباره سایر صفات ذاتیه هم مسأله همین طور است.

امّا صفات فعل: ما می بینیم که اطلاق خالق به خداوند تبارک و تعالی می شود، آیا این اطلاق خالق مثل اطلاق عالم می ماند؟ یا اینکه نه، خداوند خیلی از اشیاء را خلق کرد و خیلی چیزها را خلق نکرد، مثل انسان صد متری را خداوند تبارک و تعالی خلق نکرد، امّا نه اینکه منشأ عدم خلق عدم قدرت باشد، مگر هر مقدوری باید مخلوق باشد! من و شما هم خیلی از چیزها مقدورمان است، امّا هر مقدوری که در خارج تحقق پیدا نمی کند، هر مقدوری که از قادر لابس عمل نمی پوشد، در عین اینکه مقدوریتش در جای خودش باقی است، «مقدور» برای خداوند که یک انسان دارای قدمت صد متری و هزار متری خلق کند، امّا«لم یخلق»، همین جا مسأله را با صفات ذات جدا می کند، «لم یخلق» ضد خالقیت است، و این«لم یخلق» نسبت به بعضی از اشیاء تحقق دارد، «لم یخلق انسانا» که طول و قامت او هزار متر باشد، «فی عین کونه مقدورا لله تبارک و تعالی».

پس می فهمیم که مسألۀ خالقیت با مسألۀ عالمیت فرق می کند، اینجا نمی توانیم بگوییم: «ان الله خالق لکل شیء»، نه خیلی از چیزها را خداوند تبارک و تعالی خلق نکرد. درباره رازقیت هم مسأله همین طور است، بخاطر اینکه در عین اینکه خداوند«رزق افرادا» خیلی ها را هم به آنها روزی نداد، روزی هم مراتب دارد، خود خداوند می فرماید: «نحن فضلنا بعضکم علی بعض فی الرزق».

پس آنهایی که تفضیل بالرزق داده شدند، در مقابلشان افرادی هستند که تفضیل بالرزق داده نشدند، آن کسی که خداوند ماهی مثلا 10 هزار تومان به او روزی عنایت کرد، خداوند نسبت به او ماهی 100 هزار تومان روزی نداد. پس می بینیم هم عنوان رازقیت محفوظ است، و هم ضد رازقیت نسبت به بعضی از اشیاء و بعضی از انسانها، آن هم با حالات مختلفه ای که در کار است. لذا مسألۀ خالقیت و رازقیت غیر از مسأله علم و قدرت است، او از صفات ذات است و این از صفات فعل است.

قدمت در صفات ذات و حدوث در صفات فعل

آن وقت یک اثر مهمی که در بین صفات ذات و بین صفات فعل ایجاد فرق می کند، این خصوصیت است که صفات ذات به علّت قدمت ذات باری تعالی قدیمند، علم اتصاف به قدمت