سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 297

دارد، قدرت اتصاف به قدمت دارد و اتصاف به عینیت، اما«خالقیت لیس بقدیم، رازقیت لیس بقدیم»، صفات فعل به لحاظ تعلقشان به فعل همان طوری که فعل حادث است، و فعل اتصاف به قدمت ندارد، صفات فعل هم مثل صفات ذات نیست که اتصاف به قدمت داشته باشد، این یک فرق روشن بین صفات ذات و صفات فعل است.

ما از اشاعره سؤال می کنیم، این متکلّمی که شما اطلاق بر باری تعالی می کنید، و او را به عنوان یک امر قدیم توصیف می کنید، از صفات ذات است یا متکلّم«من صفات الفعل» است؟ اگر از صفات فعل شد، لازمۀ صفات فعل این است که اتصاف به قدمت نداشته باشد. شما چه می گویید؟ ما می گوییم: ما دلیل داریم که«هو من صفات الفعل، لا من صفات الذات»، ما به چه دلیلی می گوییم:

متکلّم مثل خالق و رازق می ماند، نه مثل علم و قدرت؟ دلیلمان آیه قرآن است، در جریان حضرت موسی خداوند می فرماید: «وَ کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً» . ما دو تا برداشت از این تعبیر خداوند داریم، اگر از شما سؤال کردند که آیا این«کَلَّمَ اللّهُ» با فرعون هم تحقق پیدا کرد یا نه؟ یعنی خداوند هم«کلم الله موسی، و هم کلم الله فرعون»؟ شما جواب می دهید که نه، این عنایتی است که خداوند به موسی کرد، «کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً» ، امّا«لم یکلّم الله فرعون ابدا»، پس می بینیم ضد تکلیم به نام عدم تکلیم تحقق پیدا کرد، «کَلَّمَ اللّهُ» را به موسی می توانیم اضافه کنیم، امّا به فرعون نمی توانیم اضافه کنیم، نمی توانیم بگوییم: موسی از باب مثال است، و الا خداوند«کلم کل انسان»، این تکلیم فقط با موسی تحقق پیدا کرد، امّا با فرعون ابدا چنین تکلیمی تحقق پیدا نکرد.

در اینجایی که می فرماید: «کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً» ، «فی حال التکلم مع موسی، هل کلّم مع فرعون ام لا؟ لا». پس در نتیجه تکلیم شد«غیر علم»، برای اینکه در علم«ضد العلم» در هیچ حالی تحقق ندارد، «فی حال کونه عالما بوضع موسی، عالما بوضع فرعون، فی حال کونه عالما به وضع فرعون عالما به کل شیء، امّا فی حال التکلیم مع موسی لم یقع التلکیم مع فرعون»، این یک برداشت از آیه.

حدوث تکلّم

برداشت دوم از نظر زمان است، «کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً» یعنی آن هنگامی که موسی از«شجره» اصوات را استماع کرد، «کَلَّمَ اللّهُ» تحقق پیدا کرد، اما قبل از او چطور؟ قبل از او حتّی با موسی هم آن تکلیم تحقق پیدا نکرد، خود«کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً» این معنا را این دو خصوصیت را به ما عنایت می کند که اولا تکلیم با شخص خاص است، و ثانیا تکلیم«امر حادث»، این طور نبوده که این«کَلَّمَ اللّهُ» اتصاف به قدمت داشته باشد، از وقتی که موسی متولد شد«کَلَّمَ اللّهُ» فی کل ان تحقق داشته