سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 311

دارای واقعیت است و به تعبیر اصطلاحی ما بازاء خارجی دارد، آیا می شود زید را کسی انشاء کند؟ یک وجود انشایی برای زید ما بخواهیم درست کنیم، بگوییم: «انشأت زیدا» این یک امر غیر صحیحی است.

بعد می فرمایند: در واقعیت حقیقیه و خارجیه همه اش لازم نیست که آن موجود فی الخارج یک امر مشاهد مبصر ملموس باشد، مثل زید؛ نه بالاتر، اگر یک چیزی دیدیم از اوصاف نفسانیه است که این واقعیتش به تحقق در نفس است، چیزی که به حسب حقیقت در نفس تحقق و واقعیت دارد، از نظر واقعیت با زید فرقی نمی کند، منتهی زید ظرفش خارج است و ملموس است، این ظرف تحققش نفس است و غیرملموس است، امّا واقعیت همان واقعیت است، مثل چه؟ مثل اراده، اراده حالا معنای اراده چه باشد؟ فرض کنیم همان معنای معروف، آن شوق مؤکدی که محرک للعضلات است، آیا این شوق یک امر اعتباری است یا یک امر واقعی و حقیقی است؟ شوق مؤکد نفسانی دارای واقعیت نفسیه است، ولو اینکه مثل«زید» انسان نمی تواند او را به چشم ببیند، امّا این سبب نمی شود که از واقعیت خارج باشد، این هم واقعیت است. واقعیت که شد قابل انشاء نیست، نمی تواند کسی بگوید: من اراده را انشاء می کنم، به ارادۀ حقیقیۀ قائمه به نفس، وجود انشایی می دهم، همان طوری که«زید موجود فی الخارج» قابلیت تعلق انشاء ندارد، این شوق واقعی مؤکد محرک للعضلات قائم به نفس هم برای تعلق انشاء قابلیت ندارد.

امور قابل انشاء و غیرقابل انشاء

پس اولین خصوصیتی که در رابطۀ با انشاء مطرح است، این است که منشأ ما یک واقعیت اعم از خارج و نفس در او تحقق نداشته باشد. شرط دوم این است که امور اعتباریه دو جور است: یک امور اعتباریه ای است که ضمن اینکه خودش اعتباری است، به اصطلاح انتزاعی هم است، یعنی از خارج انتزاع می شود، از واقعیت خارجیه انتزاع می شود، مثل فوقیت که شما برای این سقف موجود فی الخارج انتزاع می کنید. فوقیت یک امر اعتباری است، یعنی آنچه که در خارج وجود دارد، سقف است فقط، نه سقف و فوقیت، فوقیت یک امر اعتباری و انتزاعی است، امّا منشأ انتزاعش وجود«هذا السقف فی الخارج» است. ایشان می فرمایند: این قسم امور اعتباریه انتزاعیه هم قابل تعلق انشاء نیست، آیا کسی گفته: من فوقیت را برای این سقف انشاء می کنم، من تحتیت را برای زمین این مسجد در مقابل سقف انشاء می کنم، با اینکه فوقیت و تحتیت امر اعتباری است، امّا چون منشأ انتزاعش عبارت از یک جهات خارجیه است، اینها هم قابل تعلق انشاء نیستند. پس چه چیزی قابل تعلق انشاء است؟ می فرماید: آن چیزی که امر اعتباری محض باشد و هیچ گونه انتزاعی از خارج