سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 321

همان صفت قائمۀ به نفس است و آن واقعیّت نفسانیّه که مشهور از آن تعبی ربه شوق مؤکّد می کنند.

ظرف این شوق عبارت از نفس انسان است، و شوق هم یک امر اعتباری نیست، لکه یک واقعیّت و حقیقت قائم به نفس است، و نفس محلّ برای این واقعیّت است. لذا در معنای اراده بحثی نیست، «انّما الکلام فی معنی الطلب و فی ما وضع له لفظ الطلب و فی ما یفهم من الطلب عرفا»، در لغت لفظ طلب را برای چه چیز وضع کرده اند؟ در استعمالات عرفیّه کلمۀ طلب چه مفادی دارد، عرف چه معنایی از آن استفاده می کند؟

مفهوم طلب به حسب لغت

وقتی که ما به لغت مراجعه می کنیم، می بینیم در معنای طلب این طور می گوید: «الطلب محاوله وجدان الشیء و أخذه»، طلب عبارت از این است که انسان دنبال کند فعّالیت کند، کانّ عمل مکرّر داشته باشد، برای این که چیزی را بیابد و آن چیز را اخذ کند و بردارد، «محاوله وجدان الشیء و اخذه». آیا این محاوله که به تعبیر فارسی، جستجو کردن و دنبال بودن و سعی و تلاش کردن، عمل و کار کردن برای یافتن شیء و گرفتن شیء و در اختیار قرار دادن شیء است با اراده یکی است؟ محاوله مربوط به اعمالی است که به جوارح انسان مربوط است و به معنای سعی و تلاش و دنبال کردن است، در تعبیر فارسی به معنای جستجو کردن است، اگر معنای طلب این شد، دیگر چه ارتباطی به اراده می تواند داشته باشد؟ شوق مؤکّد عبارت از یک صفت نفسانیّه است، امّا طلب در رابطۀ با عمل خارجی و عملی است که به جوارح تحقّق پیدا می کند، به استعمالات عرفی هم که مراجعه می کنیم، آنها هم تقریبا همین معنا را تأیید و تأکید می کنند.

به ما طلبه و طالب العلم می گویند، طلبه و طالب از همان طلب اشتقاق پیدا کرده، روی چه حسابی به ما«طالب العلم» یا طلبه می گویند؟ آیا روی این که ما یک شوق مؤکّدی نسبت به تحصیل علوم اسلامیّه داریم؟ برای خاطر این صفت نفسانیّه ای که در ما وجود دارد یا برای خاطر این که عمل و کار ما تحصیل عمل است؟ آیا این عنوان«طالب العلم»، کلمۀ طالب که در محیطهای عربی هم بیشتر به جای طلبه، طالب می گویند، غیر این مسأله است، «لم یکون الرجل طالب العلم»؟ اگر یک بازداری هم خیلی علاقۀ به تحصیل داشته باشد، بلکه تمام علاقه اش متمرکز در تحصیل است، لکن عمل خارجیش تجارت و کسب است، آیا به او طلبه گفته می شود؟ یا طلبه به ما گفته می شود که عمل خارجی در راه تحصیل علم و تحصیل معارف اسلامی داریم؟ عنوان طالب و طلبه در رابطۀ با شغل و عمل و فعّالیت ما است. همین طور تعبیرات عرفی در این رابطه فراوان داریم، این روایت معروفه «طلب العلم فریضه علی کلّ مسلم» و در بعضی از روایات«و مسلمه»، آیا«طلب العلم یعنی الشوق