سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 329

این تعبیراتی که انسان گاهی در مقام تهدید به دشمنش می گوید: هرکاری می توانی انجام بده، «اعمل ما شئت»، «اعمل ما شئت» غیر از«ادخل السوق و اشتر اللحم» است، این مقام تهدید است، مقام انذار است و همین طور در مقام ترجّی و تمنّی هم استعمال شده است.

اینها مقامات است، آیا این مقامات با قطع نظر از عنوان موضوع له بودن، در یک مرحله ای قبل از این مرحله، آیا اصلا اینها مستعمل فیه هستند تا بعد بنشینیم ببینیم آیا استعماشان حقیقت دارد یا مجاز؟ آیا اینها به عنوان مستعمل فیه مطرح هستند، یعنی«فَأْتُوا بِسُورَهٍ» ، هیئت افعل در آنجا «استعمال فی التعجیز» است که مستعمل فیه اش عنوان تعجیز باشد؟ یا در«کُونُوا قِرَدَهً خاسِئِینَ»

مستعمل فیه آن عبارت از تسخیر باشد، و در«اِعْمَلُوا ما شِئْتُمْ، یا اعمل ما شئت» مستعمل فیه آن عبارت از تهدید و انذار باشد و هکذا مرحوم آخوند(ره) می فرمایند: از کلمات و حرفهای دیگرن این طور استفاده می شود، ولی واقعیّت مسأله چنین نیست، واقعیّت مسأله این نیست که هیئت افعل چند تا معنا داشته باشد، حتّی با قطع نظر از حقیقت و مجاز بودن، و چه بسا از آن کلماتی که اینها را به صورت مستعمل فیه می دانند، و به عنوان معنا تلقّی می کنند، استفاده می شود که حتی جنبۀ حقیقت هم دارد. یعنی هیئت افعل«لها معان متعدّده»، یک معنایش به تعبیر اینها انشاء طلب است، امّا این معانی دیگر هم در ردیف همان معنای انشای طلب عنوان حقیقت دارد که اینها هم مستعمل فیه بودن این معانی را ادعا می کند، و زائد بر مستعمل فیه بودن حقیقت را می خواهند ادعا کنند، امّا مرحوم آخوند(ره) می فرماید: چنین نیست. معانی مختلفه در رابطۀ با مستعمل فیه اصلا مطرح نیستند، در «فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ» ، این طور نیست که ما هیئت«فأتوا» را مستقیما در معنای تعجیز استعمال کرده باشیم و مثلا«کُونُوا قِرَدَهً خاسِئِینَ» را مستقیما در معنای تسخیر استعما کرده باشیم، اصلا اینها مستعمل فیه نیستند.

وحدت مستعمل فیه هیئت افعل و تعدّد دواعی

ایشان می فرمایند: اینها مربوط به مقام داعی و دواعی هستند، این صیغۀ«افعل» که متکلّم به عنوان یک فعل اختیاری و عمل ارادی استعمال می کند، داعی بر استعمال شچیست؟ یک وقت داعی این است که از این راه به مأمور به تمکّن پیدا کند، یک وقت داعیش عبارت از تعجیز است، و سایر معانی هم این طور هستند، موقعیّت و جایگاهشان عبارت از داعی بر ذکر هیئت افعل و ایراد هیئت افعل است، امّا مستعمل فیه در تمامی موارد به تعبیر ظاهر مرحوم آخوند(ره) انشاء طلب است. روی مبنای مرحوم آخوند(ره) نیاز به یک توجیهی دارد، توجیه این است که مستعمل فیه انشاء طلب نیست، بلکه به هیئت افعل انشاء طلب می شود، همان طور که در باب بیع، بعت در انشای بیع