سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 33

معنای ناطق که فصل است دخالت دارد، در نتیجه عرض عام داخل در فصل می شود، داخل در ذات و جوهر انسان می شود، در حالی که عرض خارج از ذات است و مباین با ذات است.

بعضی ها اشکال کرده اند که شیء عرض عام نیست. ما در درس قبل جواب این حرف را بیان کردیم، شیء به عنوان یک عرض عام مطرح است. بهترین شاهد این است که تمام مقولات نه گانه با اینکه تباین ذاتی دارند، مع ذلک در عرضیت شیء مشترک هستند؛ یعنی به تمام اینها عنوان شیء اطلاق می شود. این شیء آیا جنس است؟ همین طوری که از بعضی ها نقل شده، اگر جنس است پس معنایش این است که مقولات تسعه، بینشان تباین نیست. در یک جنس بالا و جنس الاجناس به نام شیئیت، بینشان اشتراک تحقق دارد، در حالی که آنها متباین هستند و در ذاتیات در هیچ مرحله ای بین آنها جهت مشترکه و قدر مشترک وجود ندارد. پس اگر ما می بینیم در مفهوم شیء همه مشترک هستند، کشف می کنیم که شیء به عنوان ذات و ذاتی مطرح نیست، بلکه شیء به عنوان یک عرض مطرح است که اینقدر دائره اش وسیع است که هم بر واجب الوجود و هم بر ممکن الوجود شیء اطلاق می شود و حتی بر ممتنع الوجود هم اطلاق شیء می شود. شما اگر بگویید: شریک الباری شیء این یک قضیۀ باطلی نیست، قضیۀ کاذبی نیست چون معنای شیء، موجود نیست. اگر هم فرضا کسی گفت: معنای شیء همان وجود است، باز هم مسأله تمام است، برای اینکه وجود که جزء ماهیت انسان نیست، آیا وجود جنس انسان است، آیا وجود فصل انسان است؟ در مقام ماهیت انسان، عنوان وجود، هیچ مطرح نیست، نه به عنوان جنس مطرح است و نه به عنوان فص مطرح است. پس این را ما نمی توانیم انکار کنیم که عنوان شیء یکی از عناوین ذاتیه نیست ولو به صورت جنس الاجناس، بلکه به عنوان یک عرض عام مرطح است.

بعد محقق شریف می فرماید: اگر در ناطق عنوان شیء به عنوان جزء المعنی اخذ شده باشد، لازم می آید که عرض عام داخل در فصل باشد، داخل در ذات باشد، در حالی که بلااشکال این باطل است.

جواب مرحوم آخوند(ره) از دخول عرض در فصل

جواب صحیحی که از این حرف داده شده همان جوابی است که مرحوم آخوند(ره) در کفایه ذکر کرده اند و مرحوم صاحب منظومه هم در حاشیۀ منظومه، همین حرف مرحوم آخوند را دارند، لعل مرحوم آخوند از آنجا گرفته اند این معنا را. آن حرف این است که اصلا ما قبول نداریم که ناطق به عنوان فصل مطرح باشد. ناطق به عنوان ضرورت جانشین فصل است و جانشینی اش به این صورت است که یک عرض خاصی است که جانشین فصل شده است. حالا چرا فصل نیست؟ گفته اند: برای اینکه اولا فصول هر شیء و هرچیزی که در رابطۀ با حقیقت آن شیء است. این را غیر از خداوند