سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 337

اینکه مأمور به در خارج محقق بشود. اگر یک جایی فرض کردیم محقّق نشد، اصلا آن بعث و تحریک عملی مقصود ما نیست، مقصود ما از بعث و تحریک عملی آن است که به دنبال آن، مبعوث الیه در خارج تحقّق پیدا کند. در بعث و تحریک عملی مسألۀ عصیان، عدم تحقق مبعوث الیه، مخالفه البعث، دیگر تحقّق ندارد، مثل همین«النّار سبب للحراره و الشمس سبب للنور و الضیاء» می ماند.

امّا در باب اوامر، انسان هرکاری بخواهد بکند، امر علّیت برای اطاعت و تحقق ندارد، گاهی به دنبال او اطاعت تحقّق پیدا می کند، گاهی هم به دنبال او مولا به هدف خودش نمی رسد، و مأمور به در خارج تحقّق پیدا نمی کند.

(سؤال... و جواب استاد): ما می خواهیم هیئت افعل را معنا کنیم، «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» ای که مثل صد ملیون نماز می خوانند و هزار ملیون می خوانند، ما بعث و تحریک عملی را در یک ردیف آوردیم، و الاّ خیلی چیزها هست که اصلا ارتباطی به امر ندارد.

متعلّق انشاء در اوامر

بعد ازآن که ما این مراحل را گذراندیم، مولا با هیئت افعل چه کار کرده است؟ وقتی که ما همۀ این مراحل را گذراندیم، در حقیقت اصلا اراده و طلب را کنار گذاشتیم، برای اینکه آنها دو واقعیّت غیرقابل انشاء هستند، پس اصلا نباید سراغ آنها رفت. جمله هم جملۀ انشایی است، از آن طرف با بعث و تحریک واقعی و حقیقی هم متفاوت است، بعث و تحریک عملی علّیّت تامه دارد، امّا در بعث و تحریک قولی هیچ گونه علّیّتی وجود ندارد، «قد یتحقّق الموافقه و قد لا یتحقق». پس مولا در «اشتر اللحم» و«جئنی بالماء»، بما انّه جمله انشائیّه چه چیز را انشاء کرده است؟ همه حرفها و نقطۀ حساس بحث اینجا است. تنها چیزی که اینجا به عنوان حلّ این مسأله به نظر می رسد، این است، با مشابهتی که این امر به بعث و تحریک عملی دارد، برای اینکه اینها دو راه برای رسیدن مولا به مقصود خودش هست، منتها موفقیّت یک راه صددرصد است. امّا راه دیگر، امکان مخالفت در آن وجد دارد، با توجّه به اینکه راه رسیدن مولا به مقصود خودش این دو راه هست، تنها چیزیکه اینجا می تواند مطرح بشود، این است که بگوییم: ما دو جور بعث و تحریک داریم: یک بعث و تحریک واقعی و تکوینی داریم، آن بعث و تحریک واقعی و تکوینی که با دست مولا و با عمل مولا و با کشیدن عبد به جانب تحقق مأمور به است، «لا یکون قابلا للانشاء»، امّا یک بعث و تحریک اعتباری داریم، این هم مثل سایر مسایل اعتباریّه است، و قابلیّت برای تحقق انشاء دارد، همان طوری که شما ملکیّت را انشاء می کنید، «تملیک عین بمال» را انشاء می کنید، و ملکیّت هم امر اعتباری، و معنای امر اعتباری این نیست که یک امر تخیّلی است، اتفاقا کثیری از احکام شرعیّۀ ما روی همین امور اعتباریّه