سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 345

وجه شما نمی توانید لغت طلب را در بعث و تحریک اعتباری، جانشین بعث و تحریک کنید.

در کلام سیّدنا الاستاذ الاعظم الامام(قدّس سرّه الشریف) اشاره به این معنا شده است، - البته نه به این صورتی که من عرض کردم - ایشان اشاره کردند که«هیئت افعل وضعت للبعث و الاقراع، اما للبعث و الاقراع الحقیقی بل للبعث و الاقراع الاعتباری». به نظر خودم مسأله خیلی روشن است. به این صورت در کلام ایشان این معنا مطرح نشده است.

استعمال امر در غیر بعث و تحریک

در نتیجه در مواردی که هدف آمر تحقق مأمور به از عبد یا فرزند یا امثال ذلک است، باید بگوییم:

«هیئت افعل وضعت لانشاء البعث و التحریک الاعتباری»، و این بعث و تحریک اعتباری مثل سایر اعتباریّات منشأ آثاری عند العقلا است و«یترتب علیها آثار عند العقلاء». و اما در موارد دیگر، آنجاهایی که چند مثال ذکر کردیم، آنجایی که در مقام تعجیز به کار می رود، مثل«فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ» ، آنجایی که در مقام تسخیر به کار می رود، مثل«کُونُوا قِرَدَهً خاسِئِینَ» ، آنجایی که در مقام تهدید به کار می رود، مثل«اِعْمَلُوا ما شِئْتُمْ» ، و آنجایی که در مقام تمنّی و ترجّی به کار می رود، مثل همین شعر معروف«الا یا ایّها اللیل الطویل انجلی»، یعنی«الا انجلی» این بعث روی انجلی است، «الا انجلی» خطاب به لیل طویل می کند، می گوید: تو چرا منجلی نمی شوی و تبدّل به صبح پیدا نمی کنی؟ از تو شایسته است که هرچه سریعتر حالت اصباح و صبح در تو پیدا بشود، «انجلی» صیغۀ امر است، هیئت افعل است، در مقام تمنّی و ترجّی است، یعنی امید این معنا را دارد که برای لیل حالت انجلا و اصباح پیش بیاید.

و همین طور موارد دیگری که ما می بینیم هیئت افعل به عنوان صدور فرمان استعمال نشده است، بلکه در مقامات دیگر است، در این موارد ما چه بگوییم؟ بگوییم: مستعمل فیه عبارت از همین عناوین است؟ این را مرحوم آخوند(ره) هم نفی کردند، و حق هم با مرحوم آخوند بود که «فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ» ، این طور نیست که این هیئت افعل«فأتوا استعمل فی معنی و هو التعجیز» که مستعمل فیه هیئت افعل تعجیز باشد، یا آن مثالهای دیگری که برای تسخیر و امثال ذلک ذکر کردیم، کسی این احتمال را بدهد که مستعمل فیه عبارت از خد این معانی متعدّده باشد.

روی مبنای خودمان که در مفاد هیئت افعل پیمودیم، بگوییم: در این موارد هم هیئت افعل در بعث و تحریک اعتباری استعمال شده است، لکن برای آن اغراض تعجیز و تسخیر و امثال ذلک، منتها با توجه به یک نکته ای که ما این نکته را به صورت کلّی در باب مجاز در همین دورۀ از بحث مفصّل عرض کردیم، الان هم اشاره می کنیم که ما در باب مجاز آن حرف مشهور را که مجاز را