سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 349

بدون این که معنای حقیقی را به لحاظ مستعمل فیه بودن کنار بگذاریم، و جایش یک مستعمل فیه دیگری به عنوان معنای مجازی داشته باشیم، و اگر ما با مجاز به این کیفیّت برخورد کنیم، لطافت و ظرافت استعمالات مجازیّه در جای خودش محفوظ می ماند. اما اگر مسأله در محدودۀ الفاظ باشد، لفظی را بردارید و جای آن لفظ دیگری را بگذارید، هیچ گونه آن جهات محسّنه بیانیّه که در علم بیان مطرح است، حاصل نمی شود و تحقق پیدا نمی کند. مثلا اگر شما گفتید: «زید اسد» این قضیّه یک قضیّۀ حملیّه است، شما این اسد را روی مبنای مشهور در چه چیز استعمال کردید؟ «ما هو المستعمل فیه للفظ الاسد فی قضیّد زید اسد» اگر شما اسد را مستقیما در خود زید استعمال کرده باشید، «زید اسد» در حقیقت به«زید زید» برگردد، آیا کسی که قضیّۀ«زید اسد» را تشکیل می دهد، می خواهد«زید زید» بگوید؟ یک امر واضح ضروری را برای شما مطرح کند؟ شما اگر کلمۀ اسد را برحسب نظریّۀ مشهور در زید استعمال می کنید، به لحاظ مشابهت در شجاعت است، بالأخره مستعمل فیه شما در کلمۀ اسد چیست؟ زید است؟ پس«زید اسد» یعنی«زید زید»، مسأله این که نیست. و اگر شما بفرمایید: همان طوری که اسد یک عنوان نکره دارد، در استعمال مجازی هم در یک عنوان کلّی نکره استعمال می کنید، نه در خصوص زیدی که عنوان ادبیش عبارت از معرفه و مشخص بودن است، ما اسد را در کلّی«رجل شجاع» استعمال می کنیم، و قضیّه ما هم یک قضیّۀ حملیّه می شود، مثل«زید انسان». همان طوری که زید مصداق برای انسان و ماهیّت انسان است، «زید اسد» یعنی«زید رجل شجاع»، یک قضیّۀ حملیّه می شود و مفید فایده هم هست. مثل«زید زید» نیست که چندان فایدۀ مهمی بر او ترتب پیدا نکند. می گوییم: درست است، ولی ما سؤال می کنیم که آیا«زید رجل شجاع» بر همان لطافت و ظرافتی که«زید اسد» دارد، دلالت می کند؟ یا یک رظافت و لطافت بیشتری در«زید اسد» وجود دارد؟ این طوری که شما می گویید: «زید اسد»، با«زید رجل شجاع» هیچ فرق نمی کند. برای اینکه شما از نظر معنا که کاری نکردید، شما به جای اینکه لفظ«رجل شجاع» را استعمال کنید، لفظ اسد را به جای لفظ«رجل شجاع» به کار بردید. اما معنای آن چیست؟ معنای آن همان رجل شجاع است.

نقد و بررسی نظر مشهور در باب مجاز

روی مسلک مشهور از نظر معنا فرقی نمی کند، بین اینکه شما بگویید: «زید اسد»، و بین اینکه بگویید: «زید رجل شجاع». آیا«بیننا وبین انفسنا» آن هدفی را که«زید اسد» تعقیب می کند، و آن لطافت و جهت محسنّۀ بیانیّه ای را که«زید اسد» دلالت دارد، در«زید رجل شجاع» آن ویژگی وجود دارد؟ بلا اشکال نه. پس چه باید گفت؟ باید گفت: اسد در رجل شجاع استعمال نشده، اسد در معنای