سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 35

نتیجه این می شود که در مقابل محقق شریف، این معنا گفته می شود که اگر مفهوم شیء در معنای ناطق به عنوان جزئیت مطرح باشد، آن تالی فاسدی که مشا فرمودید لازم نمی آید. شما گفتید: عرض عام داخل در فصل می شود، «الناطق لیس له فصلا» پس چیست؟ لازم می آید که عرض عام با تقیّد به یک قید، مجموعش به عنوان عرض خاص مطرح شود. شیء، عرض عام است، مقید می شود به«له النطق». تقیید عرض عام به خصوصیت«له النطق»، سبب می شود که این مجموع مقید و قید که به عنوان عرض خاص مطرح هستند.

به عبارت روشن تر: عرض عام مانعی ندارد داخل در عرض خاص باشد، برای اینکه خصوصیت عرض خاص از تقیید این عرض عام به یک خصوصیت تحقق پیدا می کندو ما به این مجموع عرض خاص می گوییم، در حالی که اگر شیء به تنهایی بود از آن به عرض عام تعبیر می کردیم، اما عرض عام مقید به قید«له النطق یکون عرضا خاصا» و این هیچ تالی فاسدی ندارد و هیچ کجا را خراب نمی کند. اگر مفهوم شیء در معنای ناطق اخذ شده باشد، همین معنا لازم می آید که یک عرض خاص متحقق از عرض عام مقید به قی دتحقق پیدا کرده باشد و این به هیچ کجا نمی تواند لطمه بزند.

این راجع به جزء اول کلام محقق شریف. اما جزء دوم بله، ماهیت علم را شما در فلسفه ملاحظه کنید، اختلافات روی این سه قول دور می زند: یکی کیف نفسانی، یکی اضافه و یکی انفعال، دیگر اصلا در رابطه با علم، قول چهارمی وجود ندارد.

انقلاب امکان به ضرورت

جزء دوم کلام مرحوم محقق شریف(ره) این بود که اگر در معنای مشتق مصداق شیء اخذ شده باشد، لازمه اش این است که ما یک قضیه ای را که جهت او عبارت از امکان است، انقلاب پیدا کند و جهتش عبارت از ضرورت بشود، با اینکه امکان و ضرورت در مقابل هم است. امکان معنایش نبودن ضرورت است و اگر ضروتر پیش آمد، چه ضرورت در رابطۀ با وجود باشد مثل باری تعالی و چه ضرورت در رابطۀ با عدم باشد، مثل شریک الباری، هردو از ممکن خارج می شوند، ممکن آن است که فاقد ضرورت است، نه جانب وجودش ضرورت دارد نه جانب عدمش. ایشان می گوید که در ضاحک اول که ما قضیه تشکیل می دهمی می گوییم: «الانسان ضاحک» از شما می پرسیم که جهت این قضیه چیست؟ شما جهتش را عبارت از امکان می گیرید، حتی مسألۀ فعلیت هم مطرح نیست که اسمش را مطلقۀ عامه می گذاریم. وقتی می گویند: «الانسان ضاحک» این قضیه، جهتش چیست؟ جواب داده می شود: «الانسان ضاحک بالامکان». آن وقت ایشان می فرماید: اگر ضاحک را مصداق