سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 357

حقیقی است، و همانجا هم مسأله خاتمه پیدا می کند.

امّا مستعمل فیه در استفهام هایی که از خداوند تحقّق پیدا می کند و گاهی هم در انسانها در غیر مورد استفهام حقیقی استعمال می شود، همان استفهام حقیقی است، منتها چون عنوان مجاز و معبر مطرح است، استفهام حقیقی به منزلۀ یک پلّی برای اهداف و مقاصد و مسائل دیگر می ماند.

ما هم معترف هستیم به اینکه اینها مجاز است، لکن در کلّی مجاز راه، غیر راه مشهور است، مستعمل فیه در حقیقت و مجاز فی جمیع الموارد یکی است، فقط فرقشان در رکود بر معنای حقیقی و عبور از معنای حقیقی است.

در آنجایی که حقیقت مقصود است، همانجا مسأله ثابت و راکد می ماند، امّا آنجایی که معنای مجازی مقصود است، ما از معنای حقیقی عبور می کنیم، و همان معانی به اصطلاح مجازیّه هدف نهایی ما است، بدون این که مستعمل فیه فرقی داشته باشد.

مؤیّد این طریقه در ما نحن فیه این است که مرحوم آخوند(ره) استفهام انشایی درست کرده، تمنّی و ترجّی انشایی درست کرده.

ولی روی آن ضابطه ای که ما قبلا ذکر کردیم، اصلا انشاء نمی تواند به امور واقعیّه تعلّق بگیرد، استفهام یک واقعیّت است، تمنّی و ترجّی یک واقعیّت است، یعنی دو تا واقعیّت هستند، ما تمنّی انشایی و به تعبیر ایشان ایقاعی درست کنیم، اینها یک مسائلی نیست که در اختیار ما باشد و هرکجا بخواهیم کلمۀ انشاء و مفهوم انشاء را مطرح کنیم، این طور نیست. لذا بهتر این است که به همین طریقی که در باب مجاز پیموده شد این مشکلۀ قرآنیّه حلّ شود، بدون اینکه یک مطلب نامأنوس و نامتعارفی به نظر برسد.

شمول بعث و تحریک بر واجب و مستحب

اما بحث دوّم در حقیقت در مفاد هیئت افعل است، تا حالا یک بحث داشتیم، و آن این بود که مفاد هیئت افعل چیست؟ عرض کردیم که هیئت افعل وضع شده برای این که به سبب این هیئت، بعث و تحریک اعتباری انشاء بشود، و به تعبیر فارسی فرمان انشاء بشود، و فرمان هم خودش یک مسأله اعتباری عقلایی است. جهت دوّم بحث ما این است که آیا این بعث و تحریک اعتباری که به وسیلۀ هیئت افعل انشاء می شود، فقط بعث و تحریک لزومی هست یا اعمّ از لزوم و استحباب، آن هم به صورت اشتراک لفظی؟ یا به صورت اشتراک معنوی؟ آیا مفاد هیئت افعل خصوصی بعث و تحریک لزومی است، تا در موارد خالی از قرینه ما هیئت افعل را حمل بر وجوب کنیم؟ یا اینکه به صورت مشترک لفظی، یا معنوی مردّد بین وجوب و استحباب است؟