سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 358

فرق وجوب و استحباب

اینجا مقدمتا اشاره به بعضی از امور لازم است، تا بعد وارد اصل بحث بشویم: یک جهت این است، این تقریبا به عنوان تذکّر است، تذکّر از دو جهت: در فرق بین وجوب و استحباب، آنجایی که بحث از مادّۀ امر می کردیم، «الف» و«میم» و«راء»، یک بحث دربارۀ حقیقت وجوب و استحباب داشتیم، چون این دو تا عنوان در اصول و فقه خیلی مورد ابتلاء است، فرق بین وجوب و استحباب چیست؟ آیا بتمام الذات بین اینها فرق است؟ به جزء ذات بین اینها فرق است؟ «بامر خارج عن الذات» بین اینها فرق است؟ و بالأخره تغایر بین وجوب و استحباب چه نوع تغایری است؟ ظاهر این است با اینکه هرکدامشان یک امر بسیط غیر مرکّبی هست، تفاوت آنها تفاوت به شدّت و ضعف است، منتها آنجا نکته ای که می خواستم رویش تکیه کنم، این است: وقتی ما آنجا آن بحث را مطرح کردیم، چون هنوز وارد مسألۀ طلب و اراده نشده بود، هنوز به این نتیجه نرسیده بودیم که اصلا هیئت افعل هیچ گونه ارتباطی به طلب ندارد، این بحثها را نکرده بودیم. طبق حرف مشهور در فرق بین وجوب و استحباب روی کلمۀ طلب تکیّه می شد که آیا وجوب طلب مرکّب یا بسیط است؟ یا مثلا ما هم که شدّت وضعف را اختیار کردیم، روی همان پایۀ عنوان طلب بود؟ اما حالا که این مراحل را گذراندیم، اصل بحث به قوّت خودش باقی است. این که اختلاف بین وجوب و استحباب به شدّت و ضعف است، به قوّت خودش باقی است، بدون این که در این جهت فرقی باشد.

منتها بحث این است که ما شدّت و ضعف را به چه چیز اضافه و به چه چیز مرتبط می کنیم؟ آنجا به لحاظ این که این مسائل بحث نشده بود و هنوز زمان بحثش هم نرسیده بود، «تبعا للقوم»، مرتب کلمۀ طلب را پیش می کشیدیم و روی طلب از جهات مختلف بحث می کردیم. وقتی دیدیم مسأله طلب هیچ گونه ارتباطی به هیئت افعل ندارد، و بلکه مفاد هیئت افعل انشاء بعث و تحریک اعتباری است، باید مسألۀ وجوب و استحباب را در رابطه با این بعث و تحریک اعتباری قرار بدهیم، یعنی برای بعث و تحریک اعتباری دو مرتبه قائل بشویم: مرتبۀ شدیده و مرتبۀ غیر شدیده، بعث و تحریکی که وجوبی باشد، یعنی بعث و تحریک اعتباری شدید؛ اما بعث و تحریک استحبابی همان بعث و تحریکی اعتباری است که خالی از آن شدّت و قوّت باشد. لذا عنوان شدّت و ضعف را با ملاحظۀ این بحثهایی که شد، دیگر نباید به کلمۀ طلب اضافه کنیم، «الطلب الشدید هو الوجوب» نه، «الطلب الضعیف هو الاستحباب»، نه، «البعث الشدید هو الوجوب»، آن هم بعث اعتباری، نه«البعث غیر شدید، (آن هم اعتباری) هو الاستحباب».