سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 359

پس در اینجا هم یک توجّهی به گذشته بود از نظر فرق بین وجوب و استحباب که به طور تفصیل این مسأله بیان شد، و هم در رابطۀ با این که دیگر نباید این شدّت و ضعف به طلب ارتباط و اضافه پیدا کند، بلکه باید به بعث و تحریک اعتباری اضافه شود. در رابطۀ با این که آیا بعث و تحریک اعتباری دو مرحله دارد، شدّت و ضعف دارد یا نه؟ باید چیزهایی را به عنوان مقدّمه عرض کنیم، تا به این نتیجه برسیم که دیگر اشکالی در تصویر این معنا برای کسی باقی نماند.

اوّل ببینیم آیا در بعث و تحریک حقیقی و واقعی، نه اعتباری - تمام بعث و تحریکها یکسان و یکنواخت و در یک سطح و مرتبه است؟ یا این که آن که ما وجدانا ملاحظه می کنیم و با چشم می بینیم، در بعث و تحریکهای واقعی مراتب وجود دارد، یک وقت بعث و تحریک با کمال عصبانیّت، با کمال حدّت و با کمال سرعت و با کمال قوّت انجام می گیرد، آنجایی که یک کسی دست فرزندش را می گیرد و به طرف مبعوث الیه که مراد این باعث است، می کشاند، می بینیم خود همین تحریک کردن و بعث کردن و کشاندن، مراتب مختلف دارد. گاهی می بینیم چنین حدّت و قوّت و سرعتی نیست، در عین اینکه بعث و تحریک حقیقی هم هست و دارد او را به جانب تحقّق مأمور به و انجام مأمور به می کشاند. لذا وجدانا در بعث و تحریکهای خارجی این طور نیست که همه یکنواخت باشد، و بگوییم: دیگر بین اینها حتی مرتبۀ شدّت و ضعف هم وجود ندارد، همه در یک سطح و همه در یک رتبه است. این خلاف آن چیزی است که ما وجدانا می بینیم.

تصوّر شدّت و ضعف در اراده

گفتیم: ارادۀ خود انسان یک حقیقت و یک صفت قائم به نفس است، و یکی از واقعیّات است، و هیچ تردیدی در واقعیّت آن اراده تحقق ندارد، در خود اراده مطلب چطوری است؟ آیا اراده هم شدّت و ضعف دارد؟ یا دیگر در اراده شدّت و ضعف وجود ندارد؟ این تفسیری را که مرحوم آخوند(ره) برای اراده کرده اند که شاید تقریبا معروف هم باشد، اراده عبارت از آن شوق مؤکّدی است با کلمۀ مؤکّد«المستتبع لتحریک العضلات نحو المراد» همراه است. آیا این عبارت می خواهد بگوید: اراده یک حالت یکنواختی دارد و دیگر شدّت و ضعف تصوّر نمی شود. مخصوصا با اینکه دنبال شوق، کلمۀ مؤکّد را آورده است، اگر کلمه مؤکّد نمی آمد، انسان می گفت: شوق مراتبی دارد، مرتبۀ مؤکّد مرتبه غیر مؤکّد دارد. اما با این که کلمه مؤکّد آمده، آیا این عبارت می خواهد بگوید: در اراده شدّت و باشد؟ آیا این عبارت یک چنین معنایی را می خواهد دلالت کند؟ اگر بخواهد یک چنین معنایی را دلالت بکند، می توانیم بگوییم: این با وجدان مخالفت دارد. در اراده وجدانا شدّت و ضعف وجود