سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 360

دارد، و انسان بالوجدان این معنا را حسّ می کند. آیا ارادۀ انسان در کارهای مختلف با اینکه هرکاری فعل اختیاری است و مسبوق به اراده است، یکسان است؟ اگر بچۀ انسان داخل حوض افتاده باشد، و انسان سر و پای برهنه خودش را به کنار حوض می رساند تا بچّۀ خودش را از غرق شدن نجات بدهد، آیا این اراده با اراده ای که انسان از منزل در یک روز تعطیلی مثلا بیرون می آید، می گوید:

برویم یک مقدار قدم بزنیم، یک مقدار مثلا ورزش و راهپیمایی کنیم، این دو اراده در یک سطح است؟ آن کسی که به علّت شدّت گرسنگی مشرف بر موت است، و غذایی در اختیار او قرار داده می شود، و برای حفظ جان دست به طرف غذا دراز می کند، با من و شما که در شرایط معمولی کنار سفرۀ غذا می نشینیم و برای رفع یک مرتبه ای از گرسنگی معمولی غذا می خوریم، آیا این دو اراده در یک مرحله است؟

ارادۀ او برای حفظ از هلاکت است، حفظ جان از هلاکت، این اراده برای این است که میلی به غذا پیدا کرده، حالا می خواهد رفع یک گرسنگی مختصری را بنماید، می خواهد تأمین مواد کند، برای اینکه بتواند به کارهای روزمرّه اش برسد، بدون اینکه مسأله خوف هلاکتی در کار باشد. آیا این دو تا اراده از نظر نفس می توانیم، بگوییم: یکسان است؟ یا بالوجدان بین اینها فرق وجود دارد؟ ارادۀ متعلّقه به حفظ فرزندی که در حوض آب افتاده و اگر به او کمک نشود، تا چند لحظۀ دیگر می میرد، با ارادۀ گردش کردن که به دنبالش هم گردش می کند و این عمل ارادی تحقق پیدا می کند، آیا وجدانا در یک سطح و در یک مرتبه و مرحله قرار گرفته اند؟! وجدانا اینها با هم فرق می کنند. مقام آن اراده کجا و مقام این اراده کجا؟ با اینکه هردو هم فعل اختیاری هستند، هردو هم در خارج تحقّق پیدا کرده اند، هردو هم«عن اراده» تحقق پیدا کرده اند، در این جهاتش هیچ فرقی بین اینها وجود ندارد، هردو یکسان است. بالأخره وجدانا ما نمی توانیم این معنا را بکنیم که اراده عبارت از شوق مؤکّد است و قابل مراتب و اختلاف مراتب نیست. مگر اینکه مرحوم آخوند(ره) و امثال ایشان ملتزم بشوند به اینکه شوق مؤکّد هم مراتب دارد، ممکن است مؤکّد باشد، ممکن است در آن کمال تأکّد وجود داشته باشد که در این مرحلۀ تأکّد ما قائل به مراتب بشویم، بگوییم: یک جایی اصل تأکّد وجود دارد، یک جایی کمال تأکّد وجود دارد، یک وقت تأکّدش تأکّد ضعی است، یک وقت تأکّدش تأکّد قوّی است. مگر اینکه یک چنین چیزی مراد ایشان باشد، و الاّ وجدانا ما نمی توانیم اختلاف مراتب اراده را به لحاظ شدّت و ضعف انکار کنیم.

کاشف از شدّت و ضعف در اراده

کاشف از این شدّت و ضعف اراده چیست؟ کاشف یک وقت اعملی است که به دنبال او تحقّق