سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 365

عرض کردیم در دو سه چیز برای ما خیلی مسأله روشن است، در این دو سه تا چیز که خیلی روشن است، برای ما هم دربارۀ اینها«عصمه ما» وجود دارد. ولی همین ملاک در أئمه به صورت مطلق و به صورت کلّی در رابطه با همۀ معاصی وجود دارد. لذا امکان ندارد از آنها معصیتی تحقق پیدا کند، در عین این که قدرت از آنها سلب نشده، اختیار از آنها سلب نشده است. همان طور در مثالی که عرض کردم، هم خارجا امکان تحقّق نیست، و هم در عین حال سلب قدرت و سلب اختیار نشده است.

چون این مسئله یک ارتباط مایی به بحثهای مقدّماتی ما داشت، خواستم اشاره ای کرده باشم.

بالأخره این مسألۀ آگاهی روی اراده نقش مؤثری دارد. فرق است بین یک انسان عاقل متوجهی که کنار آب ایستاده و می بیند انسانی در حال غرق شدن است و نجات او را اراده می کند، و بین یک مجنون، شای داو هم اراده کند این را نجات بدهد، اما چون حفظ نفس و حفظ انسان با آن مرتبۀ مهمّی که دارد، برای او به لحاظ عدم عاقل بودنش کاملا درک نشده، طبیعی است که ارادۀ او در مرحلۀ ارادۀ یک انسان عاقل متوجّه علاقه مند به حفظ انسان و به حفظ نفس، این دو تا اراده ها با هم کاملا فرق دارند. این هم باز یک جهت مقدّمی بود که عرض کردیم.

دلالت فعل اختیاری بر وجود اراده در نفس

آخرین جهت مقدّمی این مسأله است، شما شاید این معنا را در کتابها قاعدتا مکرّر دیده اید و خودتان هم قائل هستید: در مورد فعل اختیاری که هیچ گونه توأم با عوامل اجبار کننده نباشد، می گویید: این فعل اختیاری چون از نظر عقل مسبوق به اراده است، لذا فعل اختیاری«کاشف عن الاراده»، به عبارت دیگر مسألۀ اراده چون یک صفت قائمۀ به نفس مرید است، و صفت قائمۀ به نفس انسان است. اوصاف قائمۀ به نفس یک چیزی نیست که مشاهد و محسوس باشد، مثل عمل خارجی نیست که انسان عمل خارجی را می بیند، عمل خارجی را مشاهده می کند، اراده یک صفت قائمۀ به نفس است. ما از کجا به وجود این اراده پی می بریم؟ از کجا به تحقّق این صفت قائمۀ به نفس معتقد می شویم؟ از راه فعل اختیاری. اگر دیدیم که شما به اختیار خودتان از منزل بیرون آمدید، قطع مسافت کردید، در درس شرکت کردید، و هیچ کسی هم شما را مجبور به این معنا نکرد، و هیچ جهت اجبار کننده ای همراه این نبود، «هذا یدلّ علی وجود الاراده فی انفسکم»، این دلیل بر این است که در نفس شما آن صفت قائمه به نام اراده وجود دارد، «یدلّ که تعبیر می کنیم، این دلالت، دلالت عقلی است، یعنی عقل ما را به وجود اراده راهنمایی می کند، و الاّ دلالت لفظی و وضعی و مطابقه و تضمّن و التزام و امثال ذلک نیست، این«دلاله عقلیّه»، عقل از راه فعل اختیاری تحقق اراده را بلا اشکال کشف می کند.