سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 371

قویّه و یک ارادۀ حتمیّه ای است که مولا به هیچ وجه راضی به مخالفت او نیست. این هم یک راه است که این راه مبتنی بر ثبوت امارۀ عقلائیّه و اماره عرفیّه است.

راه پنجم عبارت از این راه است که ما همۀ این وجوه چهارگانۀ قبلی را کنار بگذاریم، بگوییم:

تبادری وجود ندارد، انصرافی تحقق ندارد، از راه اطلاق و مقدّمات حکمت وجوب استفاده نمی شود، اماریّت عقلائیّه را هم نپذیریم، بگوییم: معلوم نیست که از نظر عقلا و عرف یک چنین کشف و اماریّتی تحقق داشته باشد، لکن یک مطلب دیگری هست که در این مطلب نه تنها پای عقلا در میان است، بلکه خود عقل هم در این رابطه حکم دارد. و آن این است که بگوییم: فرمان مولا یک حجّتی از ناحیۀ مولا است، حجّت یعنی چیزی که مولا می تواند به آن احتجاج کند، آن وقت نمی شود حجّت مولا مسکوت گذاشته شود، نمی شود بلا جواب گذاشته شود، حجّت مولا پاسخ لازم دارد، پاسخش عبارت از متابعت و اطاعت دستور مولا است که مبنای وجه خامس بر همین معنا است که صدور هیئت افعل، صدور فرمان از ناحیۀ مولا، در حقیتق حجّت را از ناحیۀ مولا تمام کرده است، آن وقت آیا می شود انسان با بی اعتنایی و با بی تفاوتی از حجّت تامّۀ«من قبل المولی» بگذرد؟ یعنی فرض کند کانّه چنین چیزی از مولا صادر نشده است. چون حقیقت مسألۀ استحباب به این بر می گردد که انسان در برابر هیئت افعل لازم نیست عکس العمل موافق نشان بدهد. آیا با این که از ناحیۀ مولا حجّت تمام شده، مسأله ای باقی نمانده، عقلا و همین طور عقل، به انسان اجازه می دهد که همین طور انسان در برابر این فرمان نگاه کند و با بی تفاوتی از این فرمان مولا بگذرد و هیچ ترتیب اثری بر فرمان مولا ندهد؟! ما صحّت و سقم این وجوه را بعدا بررسی می کنیم، فعلا بحث در نقل این وجوه است.

اگر یکی از این وجو خمسه تمام باشد و ثابت بشود، می تواند مدّعا را ثابت کند. اما اگر همۀ اینها مورد مناقشه قرار گرفت، طبعا دیگر انسان نمی تواند ظهور هیئت افعل را در بعث و تحریک وجوبی اثبات کند. لذا باید برگردیم از اوّل تک تک این وجوه را ملاحظه کنیم، و عرض کردم این یک بحث از آن مباحث اصولیّه ای است که ثمرات فقهیّه اش الی ما شاء الله است.

بررسی تبادر اوّلین وجه از وجوه پنج گانه

وجه اوّل عبارت از تبارد است. تبادر دو مرحله دارد: یک مرحله مربوط به مقام ثبوت است، و یک مرحله«بعد الفراع عن مقام الثبوت»، مربوط به مقام اثبات است. مقام ثبوت به این معنا که ببینیم آیا امکان دارد بعث و تحریک وجوبی متبادر باشد؟ یعنی واضع چنین وضعی را کرده باشد. تبادر علامت موضوع له بودن و حقیقت بودن است، لذا تبادر ارتباط مستقیم با وضع دارد. ببینیم آیا این