سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 378

راه سوّم برای ثبوت ارادۀ حتمیّه از مفاد هیئت افعل

بعد ایشان یک راه سوّمی تصویر فرموده اند، و می فرمایند: این راه، مقام ثبوت را درست می کند، استحاله را دفع می کند و از بین می برد. لکن نمی شود مقام اثبات آن مورد تأیید قرار بگیرد. پس در حقیقت این راه سوّم مقام ثبوت را درست می کند، لکن مقام اثباتش از نظر ایشان ناتمام است. در تمامی معانی حرفیّه چاره ای نیست جز اینکه ما این راه سوّم را قائل شویم، گفتیم: معانی حرفیّه عبارت از امروی است که تقوّم به شیئین و نیاز به دو امر دارد، لذا عرض کردیم که مقام وجودی اینها حتّی از مقام اعراض هم پست تر است. برای اینکه عرض تقوّم به یک شیء دارد، نیاز به یک معروض دارد، اما معانی حرفیّه نیاز به دو چیز دارد، در عین این که واقعیّت و حقیقت است، لکن نیاز به ظرف و مرظوف دارد. مثلا در«علی» که به معنای استعلاء است، استعلاء یک واقعیّت غیرقابل انکار است، اما استعلاء هم نیاز به مستعلی دارد، هم نیاز به«مستعلی علیه» دارد، تقوّم به دو معنا دارد. اصولا این خصوصیّت در معانی حرفیّه است، لذا همان طوری که مشهور می گویند: وضع در اینها عام است، لکن موضوع له خاص است. معنای وضع عام موضوع له خاص چیست؟ شما می گویید: «معنایش این است که واضع در مقام وضع یک معنای کلّی را در نظر گرفته است، لکن لفظ را برای آن معنای کلّی وضع نکرده است. مثلا وقتی که کلمۀ«فی» می خواسته وضع شود، واضع چه چیز را در نظر گرفته است؟ شما می گویید: ظرفیّت، اما موضوع له مفهوم ظرفیّت نیست، موضوع له مصادیق ظرفیّت است. وقتی که می خواسته کلمۀ«من» را وضع کند، مفهوم ابتداء را در نظر گرفته است، اما برای مفهوم وضع نکرده است، بلکه برای مصادیق این ماهیّت وضع کرده است.

مراد از جامع بین مصادیق در معانی حروف

اینجا سؤال می شود آن معنای عامّی که واضع تصوّر کرده و شما می گویید: جامع بین مصادیق و بین خصوصیّات است، چطور جامعی است؟ جامع ذاتی یا جامع عرضی است؟ و به تعبیر دیگر این جامعی که شما می گویید، نفس این جامع، آیا معنای اسمی دارد یا معنای حرفی دارد؟ شما که می گویید: وقتی می خواسته«من» را وضع کند، مفهوم ابتداء را در نظر گرفته است، آیا مفهوم ابتدا معنای حرفی است یا معنای اسمی؟ ما به موضوع له کاری نداریم، موضوع له مصادیق است، موضوع له خصوصیّات افراد است، اما قبل از«موضوع له» نفس این معنایی را که به عنوان یک معنای عامّ و یک معنای جامع تصوّر کرد، آیا خود این جامع اسمی است یا حرفی؟ و به عبارت دیگر این جامع نسبت به آن مصادیق، آیا جامعیّت ذاتیه دارد یا جامعیّت عرضیّه دارد؟ لابد شما می گویید: