سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 390

متوقف می شود، یعنی اگر لفظ استعمال شد، یک طرف معنای حقیقی یک طرف مجاز مشهور، انسان نمی تواند لفظ را بر معنای حقیقی حمل کند، و نمی تواند لفظ را بر معنای مجازی حمل کند. پس صاحب معالم یک چنین چیزی را ادعا کرده اند. آیا این ادعای صاحب معالم با این انصرافی که قائل به انصراف می گوید، مقابله و عارضه نمی کند؟ مدّعی انصراف کثرت استعمال در وجوب را ادعا می کنند. صاحب معالم با اینکه خودش از راههای دیگر مسألۀ حقیقت در وجوب را استظهار کرده، کثرت استعمادر ندب را ادعا می کند، به طوری که مسألۀ ندب به عنوان مجاز مشهور مطرح می شود، و هردو قول در مجاز مشهور این است که معنای حقیقی بلا اشکال تعیّن ندارد، یا باید حمل بر معنای مجازی بشود، یا لااقلّ مسألۀ توقف و عدم الحمل علی خصوص احدهما مطرح بشود. لذا این کلام صاحب معالم نقطۀ مقابل ادعای انصرافی است که ما در نحن فیه شده است.

اما مرحوم آخوند(ره) این کلام صاحب معالم را به صورت اشاره در کفایه رد کرده اند، من هم اشاره می کنم و رد می شوم. مرحوم آخوند می فرماید: کانّ صاحب معالم در مسألۀ مجاز مشهور اشتباه کرده است، یک نکته ای در مجاز مشهور دخالت دارد که آن نکته مغفول عنه صاحب معالم واقع شده است، و آن این است: شما که در مجاز مشهور می گویید: لفظ کثرت استعما در معنی مجازی داشته باشد، تا حدّی که مسألۀ مجاز مشهور پیش بیاید، اینجا تفصیل در مسأله است. آیا کثرت استعمال در معنای مجازی ولو با قرینۀ متصله، یا اینکه کثرت استعمال در معنای مجازی با قرینۀ منفصله این خصوصیّت را دارد که مجاز مشهور درست کند؟ اگر شما هزار بار دنبال«رأیت اسدا»، کلمۀ یرمی را به صورت قرینۀ متصله همراه آوردید، آیا این هزار بار استعمال مجاز مشهور درست می کند؟ نه. اما اگر گفتید: امروز«رأیت اسدا»، به طوری که ذهن مخاطب به حیوان مفترس رفت، فردا یک قرینه ای آوردید که مراد من از اسد، رجل شجاع بود، صد بار این طور استعمال کردید که در هر نوبت به مجرّد شنیدن، ذهن مخاطب متوجه معنای حقیقی می شد. اما با قرینۀ منفصل شما مرتب ذهنش را به رجل شجاع و معنای مجازی بر می گرداندید. اینجا وقتی این مسأله کثرت پیدا کرد، دیگر در استعمالات بعد تا می گویید: «رأیت اسدا»، ذهنش به مان رجل شجاع می رود، با اینکه معنای مجازی است، مجاز مشهور است.

پرسش:

1 - آیا در بعث و تحریک اعتباری شدّت و ضعف وجود دارد؟

2 - مسلک صحیح در مورد وجود اختلاف در بعث و تحریک اعتباری یا اختلاف در منشأ را بنویسید و توضیح دهید.