سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 404

می توانیم توجیه کنیم به این صورت که اوامرش را اوامر ارشادیّه قرار بدهیم، بگوییم: «اوامر استحبابیّه کلّها ارشادات»، وقتی شما را به صلاه اللیل امر می کنند، معنایش این نیست که یک امر استحبابی مولوی در کار است، بله معنایش این است که اگر شما نماز شب بخوانی، این همه آثار و برکاتی که برای نمازشب مترتب است، ترتب پیدا می کند. در سنخ اوامر طبیب می شود که اوامر طبیب همه اش ارشادی است، معنایش این است که ایّها المریض! اگر می خواهی سالم بشوی، اگر می خواهی معالجه بشوی، راه رسیدن به سلامتی و خلاص از مرض، خوردن این داروها وپیچیدن این نسخه و امثال ذلک است. پس ایشان می فرماید: ممکنم است ما این طور بگوییم: اصلا خود مولا هم حق ندارد به دنبال بعث، ترخیص در مخالفت بدهد، و اگر خود مولا هم چنین حقی نداشت، پیدا است که با وجود چنین بعثی، مخالفت برای عبد جایز نیست.

نقد و بررسی کلام مرحوم آقای بروجردی(ره)

ما یک جمله ای با مرحوم آقای بروجردی(اعلی الله مقامه الشریف) داریم، و یک اشکالی به اصل این دلیل داریم. امام بزرگوار هم روی این دلیل تکیه فرموده اند، اما اشکال به حرف مرحوم آقای بروجردی یک قدری واضح تر از آن اشکال است، و آن این است که شما این راه پنجم را که پیش گرفتید، و به این راه پنجم استدلال کردید، با این فرض بوده که مسألۀ تبادر را انکار کردید، مسألۀ انصراف را کنار گذاشتید، مسألۀ اطلاق و مقدّمات حکمت را نپذیرفتید، مسألۀ اماریّت عرفیّه و کاشفیّت عقلائیّه را کنار گذاشتید، بعد از این که آن چهار تا را کنار گذاشتید و رد کردید، به این راه پنجم رسیدید، می خواهید این راه پنجم را بپذیرید. ما اشکالمان این است: از بیان شما استفاده شد که اصلا بعث یعنی بعث وجوبی، کانّ در ماهیّت بعث مسألۀ لزوم و وجوب مطرح است، و لذا می گویید:

خود مولا هم حق ندارد اذن در مخالت بدهد، برای این که جمع بین اذن در مخالفت و بعث نشاید.

چرا جمع بین اینها نشاید؟ لابدّ بعث به معنای بعث لزومیو وجوبی است، و این که ما می گوییم: به این معنا است، یعنی در ماهیّت بعث مسألۀ لزوم و وجوب مطرح است. اگر در ماهیّت بعث مسألۀ لزوم و وجوب مطرح است، سؤالی که از شما می کنیم این است: باز هم شما تبادر را انکار دارید؟ شما مگر قبول ندارید که معنای هیئت افعل بعث و تحریک است؟ این را که دیگر نمی شود انکار کرد. این که مفاد هیئت افعل اصل البعث و التحریک است کسی در آن مخالفت نکرده است. اگر شما معتقدید که در خود بعث و تحریک مسألۀ لزوم و وجوب دخالت دارد، پس از اوّل بگوید: متبادر از هیئت افعل بعث و تحریک لزومی است، دیگر مسألۀ استحباب«بما انه خارج عن البعث» نمی تواند در اینجا راه داشته باشد. آن چه اینجا راه دارد، ماهیّت بعث و تحریک است، و شما هم می فرمایید: