سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 405

ماهیّت بعث و تحریک ملازم با وجوب است. به طوری که ترخیص در مخالفت هم با این جمع نمی شود، با این سازش ندارد. اگر شما این نظر را دارید، باز هم می توانید مسألۀ تبادر را منکر بشوید؟ یعنی هم بگویید: ما تبادر را قبول نداریم، هم بگویید: در ماهیّت بعث و تحریک، مسأله لزوم و وجوب مطرح است، می شود بین این دو جمع کرد؟

(سؤال... و جواب استاد): چه موقع آقای بروجردی استحالۀ عقلی گفته اند؟ استحالۀ عقلی را امام فرموده اند، آن هم روی فرض سوّمش پذیرفتند.

به عبارت روشن تر: متا تا حالا می گفتیم: «البعث علی قسمین: بعث وجوبیّ و بعث استحبابیّ».

مرحوم آقای بروجردی با این بیانشان می خواهند بگویند: «البعث لا یکون الاّ وجوبیا»، اصلا بعث استحبابی نداریم. شما که بعث استحبابی ندارید، چطور می توانید تبادر را منکر بشوید؟ آیا قبول ندارید، شک دارید که هیئت افعل دلالت بر بعث و تحریک می کند؟ این را که کسی شک ندارد. وقتی شما قبول دارید که مفاد هیئت افعل بعث و تحریک است، از طرفی هم می گویید: بعث و تحریک«لا یکون الا قسما واحدا»، پس چطوری شما تبادر را انکار کردید و این چهار راه را کنار گذاشتید و - به اصطلاح - چسبیدید به این راه پنجم و از راه پنجم می خواهید مسأله را ثابت کنید؟ ما از همین جا به راه اوّل بر می گردیم و می گوییم: «لا اشکال یتبادر من هیئه افعل تالبعث و التحریک الاعتباری». شما هم می فرمایید: «البعث و التحریک الاعتباری لا یکون الا قسما واحدا»، اصلا احتمال دیگر در آن جریان ندارد، دیگر تعدّد در آن راه ندارد. لذا به نظر من این اشکال واضح به مرحوم آقای بروجردی (اعلی الله مقامه الشریف) وارد است. لزومش بیّن است، بالاخره طوری است که مولا نمی تواند جمع کند. خود ایشان می فرمایند: مولا نمی تواند جمع کند، هم بگوید: «اشتر اللحم»، هم بگوید: اگر اشتراء هم نشد مسأله ای نیست. جمع بین این دو نمی شود. اصلا وقتی جمع بین این دو نشد، معنای آن این است که هرکجا بعث هست، کلمۀ لزوم و وجوب کنارش هست. اگر کلمۀ وجوب و لزوم کنارش بود، مسأله به تبادر بر می گردد و دیگر نیاز به این راهی که بخواهیم از این راه مسأله را ثابت کنیم نداریم.

نقد استاد بر کلام امام راحل(ره)

و اما یک جمله هم راجع به مطلب امام بزرگوار داریم. اما بزرگوار این جمله را اضافه نفرمودند، بلکه در کلام ایشان تصریح به این است که مولا می تواند ترخیص در مخالفت بدهد، این تقریبا یک امر مسلّم مفروغ عنه در کلام امام هست که مولا می تواند بگوید: «اشتر اللحم»، و اگر هم اشتراء واقع نشد، مسأله ای به وجود نمی آید، «اذنت لک فی ترک الاشتراء». از کلام ایشان استفاده می شود که