سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 410

حمل همان اتحاد و«هو هویت» بین زید و قائم بود، همان طوری که ما تحقیقش را عرض کردیم، یک مطلب سوّمی به نام نسبت تحقق دارد، قضیّۀ حملیّه می خواهد بین زید و قائم ایجاد هو هویت و اتحاد کند، و نسبت مغایر با اتحاد است.

تاما در جملات فعلیّه مثل«ضرب زید»، مس. لۀ اتحاد و هو هویت مطرح نیست، مسألۀ فعل و فاعل و نسبت بین این دو تحقق دارد. این نبست در زمان گذشته تحقق داشته باشد، از آن تعبیر به فعل ماضی می شود، اگر حال و یا استقبال باشد، از آن تعبیر به فعل مضارع می شود. پس معنای جملۀ خبریّه ثبوت نسبت بین فعل و فاعل و تحقق ارتباط بین فعل و فاعل است. ایشان می فرماید: این معنا در همه جا تحقق دارد، منتها دواعی فرق می کند. چرا متکلّم ثبوت نسبت بین فعل و فاعل را می گوید؟ اینجا داعی فرق می کند. یک وقت داعی او اعلام و اخبار است، مثل اکثر جمل خبریّه که نسبت بین فعل و فاعل ناشی از این داعی است که متکلّم می خواهد مخاطب جاهل را عالم کند، خبری در اختیار او بگذارد، بگوید: «یجییء زید من السفر یوم الجمعه»، تو جاهل هستی و من می خواهم از این راه تو را آگاه به این واقعیّت استقبالی کنم. پس گاهی داعی آن اعلام است که اکثرا هم چنین است. اما گاهی با این که معنا همان ثبوت نسبت بین فعل و فاعل است، داعی عبارت از بعث و تحریک اعتباری است، یعنی این جملۀ خبریّه فعل مضارع را می گوید، به داعی این که آن طرف را بعث کند به داعی این که آن طرف را تحریک کند، به بعث و تحریک اعتباری، نه بعث و تحریک واقعی و تکوینی. می گوییم: بین بعث و تحریک و ثبوت نسبت بین فعل و فاعل چه ارتباطی وجود دارد؟ ایشان می فرماید: ارتباطش این است که بعث به این کیفیّت مؤکّدتر و قویتر از هیئت افعل است. برای این که مولا نسبت به این مأمور به اهتمام قائل است، کانّ اخبار به این می کند که من می بینم این مأمور به در خارج محقّق است، یعنی من حتی سر سوزنی راضی نیستم به این که واقعیّت را خالی از این مأمور به ببینم، و نسبت بین فعل و فاعل که فاعل عبارت از مکلّف است، تحقق دارد پس وقتی که امام تعبیر می فرماید: «یعید صلاته»، یا این تعبیر که می فرماید: «یغتسل للجنابه»، یا این تعبیر که می فرماید: «یغسل ثوبه للصلاه»، این همان اخبار به نسبت است، اما نه به داعی اعلام، نه به داعی این که زراره را در یک واقعیّت مجهوله قرار بدهد. بلکه این به داعی بعث و تحریک است و بعث و تحریکش هم با این که اعتباری است، ولی قوی و موکّد و نیرومند است کانّ امام می خواهد بفرماید: من می بینم که این مأمور به در خارج تحقّق پیدا می کند، و این غسل و اعاده و وضو و امثال ذلک در آینده حتما لباس عمل خواهد پوشید. پس در نتیجه این تعبیرات ضنم این که در همان معنای اوّلی خودش استعما شده، اما اختلاف بین مقام انشاء و مقام اخبار کلاّ در داعی تمرکز پیدا می کند. مثل همان حرفی که ایشان در باب استفهامات قرآنیّه مشکله را حلّ می کردند که ایشان معتقد