سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 411

بودند که ادات استفهام کلاّ در استفهام انشائی ایقاعی استعمال می شود، منتها دواعی فرق می کند.

یک وقت داعی استفهام حقیقی ناشی از جهل مستفهم است، یک وقت داعی آن استفهام حقیقی نیست، بلکه داعی علاقۀ به صحبت کردن با پیغمبر و ولیّ خودش است که بعد به وسیلۀ«وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی» مطرح می فرماید، می فرماید: اینجا هم همان طوری است.

اشکال آخوند(ره) در احتمال صدق و کذب در جمل خبریۀ در مقام انشاء

بعد ایشان یک«ان قلت» ای به خودش متوجه می کند، می گوید: اگر شما در این جمل خبریّه هم مسألۀ ثبوت النسبه را مطرح می کنید، آیا باب صدق و کذب را هم در اینجا مفتوح می کنید؟ در آن حمل خبریّه ای که به داعی اعلام مطرح است، آنجا مسأله صدق و کذب دارد؟ وقتی که شما می گویید: «یجییء زیدّ من السفر یوم الجمعه». ما باید منتظر یوم الجمعه باشیم، اگر روز جمعه زید از سفر بیاید، «القضیّه صادقه»، و اگر نیاید«کاذبه»، آیا اینجا هم شما همین معنا را پیاده می کنید؟ یعنی وقتی که امام فمرود: «یعید الصلاه»، اگر مکلّف نمازش را اعاده نکرد، مکلّف ثوبش را برای نماز غسل نکرد، مکلّف این حکم را مختالفت کرد، آیا در مورد مخالفت، خدای نکرده مسأله کذب است؟ در باب أئمه(علیه السلام) معنا ندارد کذب راه پیدا کند، و اگر هم بخواهید بین اینها فرق بگذارید، چه فرقی بین این دو تا است که در جمله های خبریّۀ متعارفه پای صدق و کذب باز می شود، اما اینجا مسألۀ صدق و کذب راه ندارد؟

ایشان در جواب می فرماید: نباید مفاد جملۀ خبریّه را ملاک در باب صدق و کذب قرار بدهیم، بلکه معیار در اینجا عبارت از داعی به استعما این جملات است، اگر داعی اخبار بود، «الخبر یحتمل الصدق و الکذب». اگر داعی اعلام بود«الاعلام یحتمل الصدق و الکذب». اما اگر داعی بعث و تحریک بود، اگر داعی یک معنای انشایی غیر خبری بود، در انشاء که دیگر«یحتمل الصدق و الکذب» راه ندارد، ملاک در صدق و کذب را باید داعی قرار داد، و آن را منظور اصلی متکلّم قرارداد، اگر منظور اصلیش اخبار است، «الخبر یحتمل الصدق و الکذب، یجری فیه الصدق و الکذب». اما اگر منظورش انشاء و بعث و تحریک است، دیگر جا برای صدق و کذب در اینجا باقی نمی ماند. دیگر ما نباید منتظر بشویم ببینیم آیا این مکلّف در آینده نمازش را اعاده می کند یا نمی کند؟ فرقی نمی کند.

چون انشاء از مقسم صدق و کذب به طور کلی بیرون است. و حتی می فرمایند: در همان جمل خبریّه ای که به داعی اخبار و اعلام مطرح است، مسأله دو جور است: یک وقت اخبار و اعلام در رابطه با نفس مفاد خبر است، مثل«یجییء زید من السفر یوم الجمعه»، اما یک وقت یک عبارتی گفته که این عبارت یک مدلولی دارد، اما مراد متکلّم خود این مدلول نیست، بلکه مراد متکلّم لازم این