سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 416

را انتخاب کردند.

اگر ما راه اخیر یعنی پنجم را انتخاب کردیم که خلاصه اش این بود: از ناحیۀ مولا حجّتی اقامه شده و اذنی هم در مخالفت این حجّت و عدم عمل به این حجّت از ناحیۀ مولا صادر نشده، اینجا می بایست این حجت بلا جواب نماند، و اگر عبد در برابر این حجت بی تفاوت بماند و مخالفت بکند، بر مخالفت آن استحقاق عقوبت مترتب می شود، و معنای مترتب شدن استحقاق عقوبت بر مخالفت همان وجوب است، همان بعث و تحریک وجوبی خواهد بود. اگر ما این راه را انتخاب کردیم، سؤال این است که آیا این راه انحصار دارد به آنجایی که حجّت صادرۀ از مولا به صورت هیئت افعل باشد، تنها در آنجا این مسأله پیاده می شود؟ در مورد فرمانی که در قالب هیئت افعل باشد، این مسأله پیاده می شود؟ یا محور و ملاک این مسأله این است که حجتی از ناحیۀ مولا باشد اما این حجت در چه قالبی عرضه شده باشد، و به چه کیفیّتی مطرح شده باشد، دیگر دخالت در این دلیل ندارد. اساس این راه ثبوت«حجّه من ناحیه المولی» است، حالا این حجّت به صورت هیئت افعل باشد، یا به صورت جملۀ خبریّه ای که می دانیم در مقام بیان حکم است، یقین داریم که در مقام انشاء است، دیگر در این جهتش تردیدی نداریم و اصلا بحث ما روی این فرض است. کسی در ذهنش نیاید که ممکن است یک جملۀ خبریّه ای مردّد بین انشاء و اخبار باشد، این از بحث ما خارج است.

بحث ما آن جمل خبریّه ای است که هیچ تردیدی در استعمال آن در مقام انشاء و در مقام بیان حکم آن نیست. لذا آنهایی هم که ظهور در وجوب را انکار می کنند، نمی گویند: احتمال اخبار در آن جریان دارد، آنها می گویند: نه، ممکن است مقصود مولا بعث استحبابی باشد، دیگر از دایرۀ وجوب و استحباب خارج نمی شوند. احتمال سوّمی به نام این که در همان معنای خبری خودش استعمال شده باشد، دیگری جاری نیست و از بحث خارج است. فرض آنجایی است که ما یقین داریم، این معنا را احراز کرده ایم که این جملۀ خبریّه«لیس فی مقام الاخبار بل مقام الانشاء». وقتی که شما این معنا را احراز کردید، آیا جملۀ خبریّه ای که در مقام بیان حکم از ناحیۀ مولا صادر می شود، از نظر حجّت بودن یک نقصی در آن وجود دارد؟ آیا لباس حجّت تنها به قامت هیأت افعل دوخته شده است؟ ملاک این است که یک حجّتی از ناحیۀ مولا صادر شده باشد. در قالب هیأت افعل باشد یا در قالب جمل خبریّه باشد. حتّی می توانیم پا را فراتر بگذاریم، بگوییم: گاهی از اوقات مولا به علّت این که نمی تواند صحبت کند، یا مانعی از صحبت کردن وجود دارد، ممکن است بوسیلۀ اشارۀ مفهمه حجّت خودش را بیان کند. مثل این که بچّه اش افتاده توی حوض، فرضا دارد نماز می خواند، با اشاره به عبد اشاره می کند که خودش را به حوض برساند و این بچّه را نجات بدهد، همین جا هم حجّت