سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 417

تمام است، با اینکه هیچ قولی و هیچ جمله ای از مولا صادر نشده است. همین بعث و تحریک به وسیلۀ اشاره هم موجب می شود که ما راه پنجم را در اینجا پیاده کنیم.

عدم فرق بین هیئت افعل و جمله انشائی بر دلالت بر وجوب

نتیجه این می شود که جمل خبریّه و هیأت افعل در دلالت بر وجوب از این راه در یک ردیف قرار گرفته اند، نه هیأت افعل اظهریّتی دارد، نه جمل خبریّه اظهار در این معنا است. برای این که ملاک وجود الحجه و عدم و جواز مخالفت الحجه است، در این وجود الحجه و عدم و جواز المخالفه الحجه هیچ فرقی بین هیأت افعل و جمل خبریّه نمی باشد. منتها فرقی که در اینجا وجود دارد، در رابطۀ با حقیقت و مجاز است، یعنی ما می توانیم از این راه استفاده کنیم که ظهور هیأت افعل در وجوب، ارتباط به این دارد که وجوب معنای حقیقی آن است. اما در جمل خبریّه مسأله به صورت حقیقت مطرح نیست، بلکه مسلّم به صورت مجاز مطرح است، منتها چون آن راهی را که ما در باب مجاز ذکر کردیم و به نظر می رسید که یک راه تحقیقی و ذوقی در باب مجاز است، آن راه اینجا هم پیاده می شود، یعنی ما نمی گوییم: جمل خبریّه در غیر مسألۀ ثبوت نسبت استعمال شده، مستعمل فیه چه در معنای حقیقی و چه در معنای مجازی یکسان است، اما فرق بین حقیقت و مجاز همان طوری که اشاره شد و بحث شد، این است که انسان در استعمال حقیقی روی معنای حقیقی تکیه می کند و ثابت می ماند، و از معنای حقیقی یک پلی به طرف معنای مجازی تهیه نمی کند و نمی سازد.

اما در معنای مجازی همان طوری که خود کلمۀ مجاز، یعنی محل عبور و محل تجاوز، انساندر استعمالات مجازی با این که مستعمل فیه همان معنای حقیقی است، لکن روی معنای حقیقی ثابت نمی ماند، بلکه از معنای حقیقی به آن معنای مجازی عبور می کند، روی تناسبی که بین معنای مجازی و معنای حقیقی وجود دارد. لذا روی این مبنا ما می گوییم: جمیع جمل خبریّه چه در مقام اخبار و چه در مقام انشاء، مستعمل فیه شان ثبوت نسبت بین فعل و فاعل است که اکثرا به صورت مضارع استعمال می شود. این در حقیقت ثبوت نسبت بین فعل و فاعل را در آینده مطرح می کند، منتها در جمل خبریّه ای که مقصود اخبار و اعلام است، همینجا ثابت می ماند، اما در جمل خبریّه ای که در مقام انشاء و بیان حکم است، دیگر روی معنای حقیقی توقف نمی کند، این ثبوت نسبت را به داعی حکم بیان می کند، به داعی الزام و وجوب بیان می کند. پس هدف اصلی الزام و بعث وجوبی است، منتها از طریق این معنای مستعمل فیه حقیقی جمل خبریّه.

در نتیجه راه پنجم را که امام بزرگوار و مرحوم آقای بروجردی(قدّس سرّهما) و محققین دیگر اختیار کردند، جمل خبریه در مقام انشاء با هیأت افعل در یک ردیف قرار می گیرند، و ملاک ظهورشان