سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 43

فرض دوم؛ انحلال

مراد ازانحلال در کلام مرحوم محقق خراسانی که مال فرض دوم است ایشان می فرمایند: ممکن است که ما یک کاری بکنیم یعنی اینجوری مسأله مقید و قید را فرض کنیم که خود قید هم داخل در دائره محمول باشد، همان طوری که ذات مقید داخل در دائره محمول است، تقید هم داخل است، خود قید هم داخل در محمول باشد. ایشان می فرماید: اگر این طور شد قضیه«الانسان ضاحک» یا «کاتب» که عرض کردم مثال را ایشان به ناطق می زند و حق این بود که این مثال را به این صورت در این فرض ذکر نکند، قضیۀ«الانسان ضاحک ینحل الی قضیتین»: یکی قضیه الانسان انسان است، یکی هم قضیه الانسان له الضحک، و وقتی که انحلال به قضیتین پیدا کرد، قضیه اول جهتش عبارت از ضرورت است، و قضیۀ دوم جهتش عبارت از امکان است، یعنی دو تا قضیه در باطن این قضیه وجود دارد که یکی عبارت از ضروریه است و یکی عبارت از ممکنه.

اولا سوال از مرحوم آخوند این است، شما از این حرف چه نتیجه ای می خواهید بگیرید؟ سلمنا که انحلال به قضیتین وجود دارد و احدی القضیتین ضروریه است و القضیه الاخری ممکنه، همه حرفهای شما را قبول کردیم، ثم ماذا نتیجه چه شد؟ بالاخره می خواهید بگویید اینجا انقلاب هست یا نیست؟ آیا انقلاب محقق شریف(ره) که مورد اشکال صاحب فصول بود شما حالا آمدید قضیه را منحل به قضیتین کردید احداهما ضروریه و الاخری ممکنه بالاخره شما می خواهید بگوئید:

انقلاب محقق شریف هست یا نیست؟ کدام یک از اینها را می خواهید بگوئید؟ اگر می خواهید بگوئید انقلاب محقق شریف نیست، پس این که جواب صاحب فصول نشد، صاحب فصول منکر انقلاب بود. صاحب فصول در مقابل محقق شریف ادعای انقلاب ممکنه را به ضروریه رد کرد، اگر شما هم می خواهید بگویید که انقلاب نیست، پس در حقیقت تسلیم صاحب فصول شده اید، نه اینکه جوابی از صاحب فصول ارائه کرده باشید. اما اگر همان طوری که ظاهر جواب بودن، اقتضا می کند شما می خواهید بگوئید: پس در نتیجه انقلاب هست در اینجا. آن وقت ما از شمال سوال می کنیم، آیا اگر یک قضیۀ ممکنه منحل به دو قضیه شد که یکی از این دو قضیه جهتش ضرورت است و دیگری جهتش امکان است این چه تالی فاسدی دارد؟ برای اینکه مجموع قضیتین را شما باید در نظر بگیرید، مجموع قضیتینی که احداهما ضروریه و الاخری ممکنه همان حرفی است که در منطق شما رویش تکیه می کنید که نتیجه تابع اخس مقدمتین است(اخس با سین) یعنی اگر یک قضیه ضروریه را ما کنار یک قضیه ممکنه گذاشتیم و خواستیم روی مجموع این دو قضیه یک جهتی را پیاده کنیم، از باب اینکه امکان اخس نسبت به ضرورت هست باید بگوئیم هذا المجموع ممکنه،