سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 446

اگر بخواهیم آیه را توجیه کنیم، بگوییم: این سجده غیر از آن سجده ای است که ما روی آن بحث می کنیم، ما دلیلی بر این مسأله نداریم، ظاهر آیه این است که«وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ» این سجده نمی تواند یک معنای دیگری غیر از آنچه ما از معنای سجده استفاده می کنیم داشته باشد. پس با توجه به اینکه سجدۀ ملائکه«لیس بعباده لآدم(علیه السلام) بل کان» یک عمل مأمور به از ناحیه خداوند بدون اینکه جنبۀ عبادیت داشته باشد، از اینجا کشف می کنیم که در ذات سجده، مسأله عبادیت مطرح نیست، بلکه سجده گاهی عنوان عبادیت پیدا می کند، گاهی هم عنوان غیر عبادیت پیدا می کند.

راههای تشخیص عبادیت

پس راه تشخیص عبادیت این است که از خود ادله و تعبیرات شارع و تعبیرات متشرعه که متخذ از شارع است، برای استکشاف عبادیت یک چیز استفاده کنیم. عرض کردیم در عبادیت یک خصوصیت زائده دخالت دارد.

در نتیجه عبادیت یک معنای خاص است، واجب تقربی یا قربی یک معنای اعم از واجب تعدی است، در خیلی چیزها قربت معتبر است، بدون اینکه جنبۀ عبادیت داشته باشد، در لسان اصولیین نوعا اطاعت را در امور قربیه به کار می برند، چیزهایی که در او قصد قربت معتبر است کلمه اطاعت به کار برده می شود، اما از نظر لغت و قرآن مسأله این طور نیست، اطاعت یک معنای اعمی دارد که حتی قصد قربت هم در او اعتبار ندارد، آیه شریفه«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» ، در این آیه«أَطِیعُوا اللّهَ» ارشادی است، اما«أَطِیعُوا الرَّسُولَ» مولوی است، «أَطِیعُوا اللّهَ» جنبه ارشاد دارد و امرش امر ارشادی است، اما«أَطِیعُوا الرَّسُولَ» امر مولوی است، خداوند به صورت مولویت ما را مأمور به اطاعت از رسول گرامی اسلام کرده است. حالا معنای اطاعت الرسول چیست؟ اطاعت الرسول این است که انسان آنچه رسول می فرماید انجام بدهد، اما قصد تقرب هم در او معتبر است؟ روایت لا ضرر اگر رسول امر کردند مثلا به آن شخص انصاری که برو در خانه ات آن درخت خرما را بکن و پیش سمره بن جندب بیانداز، آیا این که می رود درخت خرما را بکند یک قصد قربت هم باید همراهش باشد؟ یا نه اطاعت الرسول مثل همان شعار گوش به فرمان توایم خمینی(قدس سره الشریف) است که سابق زیاد می دادیم و حالا هم«بحمد الله» است؟ این گوش به فرمان بودن یک معنایی است اعم از قربی بودن.

پس سه تا عنوان است: یک عنوان تعبدی، یک عنوان تقربی است که اعم از تعبدی است، یک عنوان هم از نظر قرآن و لغت عنوان اطاعت است که عرض کردم این از نظر لغت و قرآن این طور است، اما در اصطلاح اصولیین نوعا کلمۀ اطاعت در همان واجبات قربیه و یا مستحبات قربیه به کار