سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 447

برده می شود، اما از نظر لغت یک معنای عامی دارد.

تقسیم واجب به تعبدی و توصلی و تقرّبی

نتیجه این حرفها این شد که این تقسیم در کلامت اصولیین و فقها شایع و مشهور است که «الواجب اما تعبدی و اما توصلی»، این دارای دو نکته است، ما باید یکی از این دو نکته را صرف نظر کنیم، یا کلمۀ تعبدی را برداریم و به جای کلمه تعبدی کلمه تقربی بگذاریم، بگوییم: «الواجب اما تقربی و اما توصلی»، منتهی تقربی دو شعبه دارد: یک شعبه اش آن تقربی است که عنوان عبادیت دارد، یک شعبه اش هم آن تقربی است که عنوان عبادیت ندارد، مثل زکات و خمس و امثال ذلک، اگر بخواهیم ثنایی بودن این تقسیم محفوظ باشد، و اقسام ما از دو قسم بالا نرود باید اینجوری تقسیم کنیم و چاره ای غیر از این نداریم که بگوییم: «اما تقربی و اما توصلی»، اما این اشکال وجود دارد که اگر گفتیم: «إمّا تعبدی و إمّا توصلی»، زکات و خمس در کدام یک از دو قسم وارد می شود؟ نه عنوان تعبدی دارد و نه عنوان توصلی، و اگر بگوییم: ثنایی بودن این تقسیم وحی منزل نیست، ممکن است ما تقیسم را ثلاثی کنیم، بگوییم: «الواجب اما تعبدی و اما تقربی و اما توصلی» که این تقربی به قرینۀ مقابله، یعنی تقربی غیر تعبدی. این شامل همۀ اقسام واجبات می شد. پس یکی از این دو کار باید بشود، و الا اگر ما بخواهیم هم ثنایی بودن تقسیم را حفظ کنیم و هم قسم اول را جزء تعبدی قرار بدهیم، نمی تواند یک تقسیم صحیح قابل قبولی باشد.

تعریف واجب تقرّبی

حالا در تعریف واجب تقرّبی و توصلی به چه شکل ما این دو قسم را بیان کنیم؟ بعضی گفته اند:

واجب تقربی آن است که هدف و غرض از آن واجب برای ما مشخص نیست، به ما گفته اند: حج انجام بدهید، آن هم با آن اعمال و مناسک مختلفه و متفرقه که بعضی از آنها هم با فکر قاصر و عقل ناقص ما اصلا جور در نمی آید، ما نمی توانیم درک کنیم یعنی چه؟ گفته اند: آنچه که غرض و هدفش برای ما نامعلوم باشد آن واجب تقربی به تعبیر ما و واجب تعبدی به اصطلاح مشهور است، اما آنچه که غرض و هدفش برای ما روشن است، گفته: «اغسل ثوبک من ابوال ما لا یأکل لحمه»، وقتی یک حیوان غیرمأکول اللحم به لباس شما بول کرد، «یجب علیک ان تغسل»، پیداست که هدف از غسل ازاله بول است، هدف از این غسل، حصول طهارت و تحقق طهارت ثوب نسبت به حالت نماز است.

لکن این حرف حرف صحیحی نیست، به خاطر اینکه غرض خیلی از واجبات تقرّبی و یا تعبدی (به اصطلاح اینها) را قرآن و روایات برای ما مشخص کردند، در باب نماز خود قرآن می فرماید: