سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 461

نسبت عرض و معروض با حکم و متعلق

آنهایی که قائل به استحالۀ ذاتیه هستند ادله ای اقامه کردند، اصل دلیلشان این است که می گویند:

همان نسبتی که بین عرض و معروض در تکوینیات وجود دارد، بین حکم و متعلق حکم در شرعیات وجود دارد، حالا در تکوینیات مسأله چطوری است؟ وقتی که یک بیاضی به عنوان عرض عارض جسم می شود، و جسم عنوان معروضیت دارد و بیاض عنوان عارضیت داردنسبت بین این عرض و معروض چیست؟ آیا عرض و معروض در رتبۀ واحده هستند؟ عرض و معرضو در عرض هم قرار می گیرند؟ یا یک نوع تقدم و تأخر و لو تقدم و تأخر رتبی بین اینها تحقق دارد؟ در عرض و معروض بلااشکال این چنین است، چون معروض در وجود خودش استقلال دارد، اما عرض در عین اینکه واقعیت است و در عین اینکه حقیقت است، لکن سنخ وجودیش یک سنخی است که نیاز به یک محل و معروضی در ذات او مطرح است، چون این نیاز در ذات او مطرح است، اقتضا می کند که ما نتوانیم عرض و معروض را«فی رتبه واحده» قرار بدهیم، بلکه معروض تقدم بر عرض دارد نه به تقدم زمانی، بلکه به تقدّم رتبی، مثل همین تقدّمی که علّت بر معلول دارد که تقدم رتبی است، تقدم معروض بر عرض هم این طور است، این در باب عرض و معروضهای تکوینی.

تقدم اجزاء و شرایط بر امر

حالا این دلیل می گوید: در باب تشریعیات احکام و متعلقات، نسبتی که بینشان تحقق دارد، همین نسبتی است که بین بیاض و جسم وجود دارد، جسم تقدم رتبی دارد بر بیاض، و بیاض تأخر رتبی از جسم دارد. نماز با امری که متعلق به نماز شده است هم همین حکم را دارد، یعنی صلاه عنوان معروضیت دارد، و امر عنوان عرض را دارد، ولازمۀ اینکه این نسبت، نسبت عرض و معروض است، این است که صلاه در مقایسه با امر و حکمی که متعلق به صلاه است لا محاله تقدم رتبی بر امر دارد، و امر تأخر رتبی از صلاه باید داشته باشد. نتیجه اش این است که وقتی سراغ متعلق امر به نام صلاه می آییم، می بینیم رکوع مانعی ندارد که تقدم بر امر داشته باشد، سجود مانعی ندارد که تقدم رتبی بر امر داشته باشد، سایر اجزاء مانعی ندارد که تقدم رتبی بر امر داشته باشد. در باب شرائط هم هیچ مانعی ندارد که تقدم بر امر داشته باشد، طهارت لباس«طهاره البدن، الطهاره من الاحداث».

تقیّد آنها همه تقدم بر امر داشته باشد، یعنی مولا قبل از آن که امر کند، و قبل از آن که حکم از ناحیه مولا صادر شود در رتبۀ متقدمه تمام این خصوصیات تقیّدات و اضافات و اوصاف را ملاحظه کند.

اما قصد الامر چطور می تواند تقدم بر امر داشته باشد؟ هنوز که مولا امری صادر نکرده است، مع