سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 462

ذلک بگوییم: قصد الامر، و قصد الامر هم در رتبه متقدمۀ بر امر باشد، همان طوری که سایر اجزاء و شرایط در تربۀ متقدمۀ بر امر است، قصد الامر هم در رتبۀ متقدمۀ بر امر است. «قصد الامر یتوقف علی الامر»، در«غلام زید» مضاف الیه باید تحقق داشته باشد تا اضافه تحقق پیدا کند، اضافۀ بدون تحقق مضاف الیه معنا ندارد. شما در رتبه متقدمه می خواهید قصد الامر را بیاورید، در حالی که در این رتبه امری وجود ندارد.

نتیجه این می شود که اگر ما بخواهیم قصد الامر را در متعلق اخذ کنیم، لازمه اش این است که قصد الامر«من حیث الرتبه» تقدم بر امر داشته باشد، در الی که قصد الامر یک معنایی است که «یتوقف علی الامر»، و چیزی که توقف بر امر دارد لا محاله تأخر از امر باید داشته باشد، چیزی که یتوقف علی الامر، معنای توقف و لازمه توقف تأخر از امر است، پس نتیجه این شد که قصد الامر اگر بخواهد در رتبۀ متقدمۀ در ردیف سایر اجزاء و شرایط در متعلق اخذ شود«یلزم ان یکون متقدما علی امر و متاخار عن الامر فی آن واحد»، در آن واحد هم باید تقدم و هم تأخر از امر داشته باشد، و این استحالۀ ذاتیه دارد که شی واحد در آن واحد، هم متقدم بر یک شیء دیگر باشد، و هم در این آن متأخر از نفس همان شیء باشد، این استحاله ذاتیه ای است که برای این شیء تحقق پیدا می کند. پس این دلیل را اینها به این سبک اقامه کردند و از این دلیل استفاده کردند استحاله ذاتیه را ما اول باید این دلیل را بررسی کنیم، بعد برویم سراغ ادله دیگر.

اشکال در مقایسه بین عرض و معروض و بین احکام و متعلقات

در جواب می گوییم: این مطلبی را که شما در باب عرض و معروض تکوینی بیان کردید، درست است، لازمه عرض و معروض بودن این است که معروض تقدم رتبی بر عرض داشته باشد، و عرض تأخر رتبی از معروض داشته باشد. اما این مقایسه ای که شما می کنید و می گویید: همان نسبتی که بین عرض و معروض تحقق دارد، همان نسبت هم بین احکام و متعلقات وجود دارد، آنجا هم تقدم و تأخر رتبی مطرح است؛ ما اینجا از شما سؤال می کنیم که آیا مقصود شما از حکم مولا چیست؟ شما حکم را چه طور معنا می کنید؟ حالا در این موالی عرفیه وقتی که مولا می خواهد یک دستوری نسبت به عبد صادر کند، در مرحلۀ قبل از صدور دستور، یک مقدماتی تحقق دارد که عمده آن مقدمات ارده نفسانیه ای است که قائم به نفس مولا است و آن اراده متعلق به مراد است، مولا وقتی که به عبدش می گوید: «اشتری اللحم»، اینجا یک اراده نفسانیه ای از مولا متعلق به مراد شده است که مراد عبارت از«شراء اللحم و اشتراء اللحم» است که این اراده قبل از آن است که مولا دستوری و فرمانی صادر کند، آیا مقصود شما ازحکم همین اراده نفسانیه است که این اراده نفسانیه یک واقعیت