سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 466

اعتباری است که تحقق پیدا می کند، آن چیزی است که مفاد هیئت افعل و صیغه افعل است؟

اگر مقصود شما از حکم، همان اراده باشد، ما دو مطلب را در باب اراده مسلّما می پذیریم و باید هم بپذیریم: یکی همان واقعیت و نفسانیت اراده است که جای هیچ تردیدی نیست، و در این جهت مثل عرض است، همان طوری که بیاضی که عارض جسم می شود، یک واقعیت انکارناپذیر است، اراده قائمۀ به نفس هم یک واقعیت غیرقابل انکار است، این جهتش مسلّم است. کما اینکه این جهت دیگر هم مسلّم است و در این هم شباهت به عرض دارد، و آن این است که همان طوری که عرض نیاز به معروض دارد و متقوّم به معروض است، اراده هم به عنوان اینکه یک امر ذات الاضافه است، تعلق به مراد دارد، اراده بدون مراد معنا ندارد، مستحیل است اراده ای باشد و مرادی مطرح نباشد.

واقعیت متعلّق اراده و علم

این دو مطلب را ما قبول داریم، لکن بحث در این است که آیا مراد که اراده به آن تعلق می گیرد و اگر آن نباشد«لا یعقل تحقق الاراده»، آن متعلق اراده چیست؟ آیا متعلق اراده، عبارت از آن مراد خارجی است؟ وقتی که شما اراده شرکت در این درس را می کنید، مراد شما و متعلق واقعی اراده شما چیست؟ آیا متعلق واقعی، عبارت از شرکت خارجی شما در درس است؟ این شرکت خارجی که یک ساعت بعد از اراده شما تحقق پیدا می کند، شما از منزل حرکت می کنید، بعد از یک ساعت شرکت در درس تحقق پیدا می کند، یا شما از منزل بدون اراده حرکت کرده اید؟ یعنی شما قسرا و جبرا از منزل خارج شده اید یا اینکه این حرکت شما، یک حرکت اختیاری و مسبوق به اراده است؟ اراده اگر به مراد خارجی باید تعلق بگیرد و بدون مراد خارجی تحقق پیدا نمی کند، شما چطور یک ساعت قبل از شرکت در درس، اراده می کنید شرکت در درس را؟ شرکت در درس وجود ندارد، در حال اراده واقعیتی ندارد، تحقق پیدا نکرده است، یک ساعت بعد می خواهد تحقق پیدا کند. آیا شما هنگام خروج از منزل، فاقد اراده هستید یا واجد اراده هستید؟ اگر واجد اراده هستید، اراده ذات الاضافه است، آن طرف اراده کجاست؟ الان ظرف اراده وجود ندارد، الان درسی وجود ندارد(یعنی هنگام وقوع خروج از منزل) پس ارادۀ شما به چه متعلق شده است؟

عین همین مسأله در باب علم هم مطرح است، علم هم یک واقعیت نفسانیه است. کسی نمی تواند هیچ تردیدی در واقعیت علم داشته باشد، کسی نمی تواند بگوید: «علم، امر اعتباری»، مثل ملکیت اعتباریه است و یا حتّی مثل این زوجیت اعتباریه است، یک زن و شوهر ممکن است شصت هفتاد سال با هم زندگی کنند، لکن رابطۀ اینها یک امر اعتباری است به نام زوجیت، یک واقعیتی فی